Ադրբեջանի խորհրդարանի պատգամավոր Զահիդ Օրուջը հոկտեմբերի 24-ին CityPost.az կայքում հրապարակված հոդվածում բացահայտ զգուշացրել է Հայաստանին. խաղաղության գործընթացի քաղաքական ճգնաժամի դեպքում Բաքուն կարող է վերականգնել հայկական բեռների տարանցման նախկին սահմանափակումները։ Հոդվածն ավարտվում է առավել կոշտ պնդմամբ՝ Երևանի անվտանգությունը որոշվում է Բաքվի որոշումներով։ Այս հայտարարությունը բացահայտում է ադրբեջանական քաղաքականության վտանգավոր միտումը։ Բաքուն խաղաղության գործընթացը դիտարկում է նաև Հայաստանի նկատմամբ իր ազդեցությունն ամրապնդելու հնարավորության տեսանկյունից։ Տնտեսական հաղորդակցությունները, սահմանադրական փոփոխությունները, հայկական բանակի վերազինումը և արտաքին քաղաքական հարաբերությունները ներկայացվում են ադրբեջանական անվտանգության պահանջների ընդհանուր շրջանակում։ Ադրբեջանի խորհրդարանի պատգամավորը բացահայտ քննարկման է դնում տնտեսական սահմանափակումները որպես Հայաստանի նկատմամբ ճնշման միջոց կրկին կիրառելու հնարավորությունը։ Հոդվածի տնտեսական հատվածը հատկապես ուշագրավ է։ Օրուջի ներկայացրած մաքսային տվյալներով՝ 2026 թվականի առաջին ինն ամիսներին Ադրբեջանից Հայաստան արտահանվել է 23,45 միլիոն դոլարի ապրանք։ Նա հիշեցնում է նաև 2025 թվականի հոկտեմբերից ադրբեջանական տարածքով երրորդ երկրներից բեռների տարանցման սահմանափակումների վերացումը։ Այս քայլերը ներկայացվում են որպես Բաքվի մեծ զիջում Հայաստանին։ Այս մոտեցումը բացահայտում է Բաքվի քաղաքական հաշվարկը։ Հայաստանի տնտեսական մեկուսացման մասնակի վերացումը ներկայացվում է որպես ադրբեջանական զիջում, որի դիմաց Երևանից ակնկալվում է քաղաքական հարմարվողականություն։ Այդպիսով, հաղորդակցությունների գործարկումը պահվում է մշտական անորոշության մեջ, իսկ դրանց սահմանափակման հնարավորությունը՝ որպես Հայաստանի որոշումների վրա ազդելու լծակ։ Նման պայմաններում տնտեսական համագործակցությունը կորցնում է իր հուսալիությունը, և խաղաղության գործընթացը շարունակում է կախված մնալ ուժային քաղաքականության տրամաբանությունից։ Հարավային Կովկասը նման քաղաքականության ծանր հետևանքներին ծանոթ է։ Երեք տասնամյակ Հայաստանի շրջափակումը սահմանափակել է առևտուրը, բարձրացրել փոխադրումների արժեքը և խորացրել տնտեսական կախվածությունները։ Տարածաշրջանի տնտեսական հնարավորությունները զոհաբերվել են քաղաքական հակամարտությանը։ Այսօր նույն գործիքը կրկին շրջանառության մեջ դնելը կասկածի տակ է դնում հարաբերությունների կարգավորման հիմքերը։ Հաղորդակցությունների վերականգնման տնտեսական նշանակությունը չափվում է դրանց երկարաժամկետ հուսալիությամբ։ Գործարարը պետք է վստահ լինի, որ իր բեռը տեղ կհասնի, միջազգային բանկը՝ որ ֆինանսավորվող նախագիծը չի կանգնի հերթական քաղաքական վեճի պատճառով։ Մի քանի ամսվա առևտրային արտոնությունը չի կարող փոխարինել տասնամյակների համար նախատեսված իրավական երաշխիքներին։ Այս խնդիրը անմիջականորեն առնչվում է նաև TRIPP-ի ապագային։ Հայ-ամերիկյան շրջանակային համաձայնագիրը նախատեսում է Հայաստանի ինքնիշխանության և իրավազորության ներքո հաղորդակցությունների զարգացում։ Նախագիծը կարող է Հայաստանի համար նոր տնտեսական հնարավորություններ ստեղծել, ընդլայնել առևտրային կապերը և բարձրացնել երկրի նշանակությունը միջազգային փոխադրումների համակարգում։ Սակայն դրա հաջողությունը կախված է նաև տարածաշրջանային հաղորդակցությունների կանխատեսելի աշխատանքից։ Օրուջի հայտարարությունը բացահայտում է նաև TRIPP-ի իրականացման քաղաքական ռիսկերը։ Միջազգային խոշոր ներդրումները պահանջում են կայուն պայմաններ, հստակ պարտավորություններ և դրանց կատարման վստահելի երաշխիքներ։ Եթե տարանցիկ հաղորդակցությունների աշխատանքը կախված մնա Բաքվի քաղաքական որոշումներից, յուրաքանչյուր նոր ճգնաժամ կարող է վտանգել բեռնափոխադրումները, բարձրացնել ներդրումային ու ապահովագրական ծախսերը և խաթարել նախագծի տնտեսական հեռանկարները։ Ուստի սահմանների գործարկման, մաքսային ընթացակարգերի և տարանցման պայմանները պետք է ամրագրվեն պարտադիր իրավական համաձայնագրերով՝ վեճերի կարգավորման գործուն մեխանիզմներով։ Խաղաղության տնտեսական հիմքերը չեն կարող ամուր լինել, քանի դեռ հաղորդակցությունները փակելու սպառնալիքը պահպանվում է որպես քաղաքական ճնշման միջոց։ Օրուջի հոդվածում առանձնահատուկ ուշադրության են արժանի նաև Հայաստանի ներքին գործերին վերաբերող գնահատականները։ Պատգամավորը քննադատում է խաղաղության պայմանագրի ստորագրման ժամկետների անորոշությունը, անդրադառնում սահմանադրական փոփոխություններին և մտահոգություն հայտնում Հայաստանի պաշտպանական կարողությունների զարգացման կապակցությամբ։ Ֆրանսիայի և Հնդկաստանի հետ ռազմական համագործակցությունը ներկայացվում է տարածաշրջանային անվտանգության ռիսկերի համատեքստում։ Այս մոտեցումն արդեն դուրս է գալիս տնտեսական հարաբերությունների շրջանակից։ Հայաստանի սահմանադրական կարգը, պաշտպանական քաղաքականությունը և միջազգային գործընկերների ընտրությունը Հայաստանի ինքնիշխան իրավասություններն են։ Ադրբեջանի հետ հարաբերությունների կարգավորումը պահանջում է փոխադարձ հարգանք այդ իրավասությունների նկատմամբ։ Բաքվի անվտանգության մտահոգությունները կարող են քննարկվել բանակցությունների ընթացքում, սակայն դրանք չեն կարող Հայաստանի պետական որոշումների նկատմամբ արտաքին վերահսկողության հիմք դառնալ։ Հայաստանը պետք է հետևողականորեն առաջ տանի խաղաղության պայմանագրի ստորագրումն ու վավերացումը՝ ձգտելով հնարավորինս արագ ավարտել քաղաքական անորոշության շրջանը։ Ձգձգումը պահպանելու է նոր ճնշումների և ճգնաժամերի հնարավորությունը։ Միաժամանակ անհրաժեշտ է հասնել այնպիսի պայմանավորվածությունների, որոնք կապահովեն հաղորդակցությունների անխափան աշխատանքը և կսահմանափակեն տնտեսական կապերը քաղաքական ճնշման նպատակով օգտագործելու հնարավորությունը։ Բաքվի այս քաղաքականությունն ունի նաև տնտեսական լուրջ հակասություն։ Ադրբեջանը հավակնում է դառնալ Եվրոպան և Ասիան կապող տարանցիկ կարևոր հանգույց, սակայն այդ հեռանկարը պահանջում է միջազգային վստահություն։ Բեռնափոխադրողներն ու ներդրողները երկարաժամկետ ծրագրեր են կազմում՝ հաշվի առնելով ճանապարհների հուսալիությունը, փոխադրումների արժեքը և քաղաքական ռիսկերը։ Տարանցումը սահմանափակելու պարբերական սպառնալիքները թուլացնելու են Ադրբեջանի մրցակցային դիրքերը և վնասելու տարածաշրջանի տնտեսական զարգացման հնարավորություններին։ Հայաստանի համար առաջնահերթ է հաղորդակցությունների բազմազանեցումը։ Իրանի և Վրաստանի ուղղություններով ենթակառուցվածքների զարգացումը, Հյուսիս–հարավ ծրագրի իրականացումը և TRIPP-ի միջազգային իրավական երաշխիքների ամրապնդումը պետք է կազմեն միասնական քաղաքականություն։ Որքան մեծ լինեն Հայաստանի տնտեսական ու տրանսպորտային հնարավորությունները, այնքան սահմանափակ կլինի արտաքին ճնշումների ազդեցությունը նրա որոշումների վրա։ Բաքուն ռազմական հաղթանակով ձեռք բերած առավելությունը փորձում է ամրագրել նաև քաղաքական հարաբերություններում՝ Հայաստանի հետագա որոշումների վրա ազդեցություն ունենալու հավակնությամբ։ Այս մոտեցումը վտանգում է խաղաղության կայունությունը և պահպանում ուժի միջոցով հարաբերությունները կարգավորելու տրամաբանությունը։ Պատերազմի արդյունքները չեն կարող հիմք դառնալ հարևան պետության ինքնիշխան իրավունքները սահմանափակելու համար։ Հայաստանի և Ադրբեջանի հարաբերությունների երկարաժամկետ կարգավորումը պահանջում է հստակ պարտավորություններ, դրանց հետևողական կատարում և փոխադարձ ինքնիշխանության հարգում։ Հայաստանի շահերից է բխում Ադրբեջանի հետ կայուն խաղաղության հաստատումը։ Դրան հասնելու համար անհրաժեշտ են ամուր միջազգային պայմանավորվածություններ, զարգացող տնտեսություն, պաշտպանական բավարար կարողություններ և արտաքին քաղաքական լայն հնարավորություններ։ Պետության անկախությունն առավել ապահով է, երբ նրա անվտանգությունն ու տնտեսական կենսունակությունը կախված չեն որևէ հարևանի կամքից։ Օրուջի հոդվածի գլխավոր վտանգը Բաքվին Հայաստանի անվտանգության հարցերում վճռորոշ դեր վերապահելու հավակնությունն է։ Այդ մտածողությունը կարող է պահպանել հակամարտության քաղաքական հիմքերը նույնիսկ խաղաղության պայմանագրի ստորագրումից հետո։ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև կայուն խաղաղությունը հնարավոր է երկու ինքնիշխան պետությունների իրավահավասարության, փոխադարձ պարտավորությունների և միմյանց ներքին որոշումները հարգելու հիման վրա։
