Բաքուն Հայաստանի առջև հերթական պահանջն է դնում։ Ադրբեջանի նախագահի օգնական Հիքմեթ Հաջիևը հոկտեմբերի 26-ին հայտարարել է, որ Հայաստանն ու հայ հասարակությունը պետք է ներողություն խնդրեն ադրբեջանցիներից, որոնք երեք տասնամյակ չեն կարողացել վերադառնալ իրենց բնակավայրեր։ Այդ պահանջը նա ներկայացրել է տևական խաղաղության և փոխադարձ վստահության հաստատման համատեքստում։ Հաջիևի հայտարարության ժամանակը պատահական չէ։ Բաքուն երկար ժամանակ պնդում էր, որ խաղաղության համաձայնագրի ստորագրման գլխավոր խոչընդոտը Հայաստանի Սահմանադրության նախաբանում Անկախության հռչակագրին կատարված հղումն է։ Այժմ, երբ Երևանում քննարկվում է սահմանադրական փոփոխությունների հարցը, Ադրբեջանն առաջ է քաշում ներողության պահանջը։ Սա մտահոգիչ օրինաչափություն է բացահայտում։ Բաքուն աստիճանաբար ընդլայնում է Հայաստանից ակնկալվող քայլերի շրջանակը՝ խաղաղության պայմանագրի ստորագրումը պահելով անորոշության մեջ։ Ավելին՝ ներողության պահանջով փորձում է քաղաքական բանակցությունների առարկա դարձնել նաև հայ ժողովրդի պատմական հիշողությունն ու հավաքական պատասխանատվությունը։ Այս տրամաբանությամբ ցանկացած համաձայնությունից հետո կարող է հայտնվել հաջորդ պահանջը, իսկ խաղաղության հաստատումը շարունակել հետաձգվել։ 2025 թվականի օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում նախաստորագրված խաղաղության համաձայնագիրը Հայաստանի և Ադրբեջանի հարաբերությունների կարգավորման պատմական հնարավորություն ստեղծեց։ Սակայն ավելի քան մեկ տարի անց փաստաթուղթը դեռ ստորագրված չէ։ Բաքուն շարունակում է առաջ քաշել Հայաստանի Սահմանադրության փոփոխության պահանջը, իսկ այժմ քաղաքական օրակարգ է բերում նաև ներողության հարցը։ Այս հաջորդականությունը մտահոգիչ օրինաչափություն է բացահայտում. համաձայնագրի ստորագրումն անընդհատ կապվում է Հայաստանից ակնկալվող նոր քայլերի հետ։ Արդյունքում խաղաղության գործընթացը զրկվում է հստակ ժամկետներից, իսկ Բաքուն պահպանում է դրա հետագա ընթացքը պայմանավորելու հնարավորությունը։ Պատմական հաշտեցումը պահանջում է անցյալի ողբերգությունների ազնիվ ճանաչում։ Սակայն Բաքուն, հայ ժողովրդից ներողություն պահանջելով, հետևողականորեն շրջանցում է մեր հայրենակիցների կրած զրկանքներն ու ողբերգությունները։ 1988 թվականի Սումգայիթի հայերի ջարդերը, Կիրովաբադի բռնությունները, 1990 թվականի Բաքվի հայերի կոտորածներն ու զանգվածային տեղահանությունը, 1991 թվականի Գետաշենի և Մարտունաշենի հայաթափումը, Շահումյանի շրջանի բնակչության բռնի տեղահանությունը հայ ժողովրդի պատմական հիշողության անջնջելի էջերն են։ Հարյուր հազարավոր հայեր կորցրին իրենց տները, ունեցվածքը, հայրենի բնակավայրերը։ Ավելի թարմ են 2020 թվականի պատերազմի զոհերի, անհետ կորածների ու գերեվարվածների ընտանիքների վերքերը, 2022 թվականին Հայաստանի ինքնիշխան տարածքի դեմ ադրբեջանական հարձակումների հետևանքները, հայ զինծառայողների սպանությունները։ Իսկ 2023 թվականին, Լաչինի միջանցքի ամիսներ տևած շրջափակումից և ադրբեջանական ռազմական գործողությունից հետո, ավելի քան հարյուր հազար արցախահայեր հարկադրված լքեցին իրենց տները։ Այս ողբերգությունների համար ո՞վ պետք է պատասխանատվություն կրի, ո՞վ պետք է ներողություն խնդրի։ Հաջիևի պահանջի հետևում շատ ավելի լուրջ քաղաքական հաշվարկ է ուրվագծվում․ Հայաստանին պարտադրել հակամարտության ամբողջ պատասխանատվությունը և այդ հիմքով արդարացնել Բաքվի հետագա պահանջները։ Հայաստանից հավաքական մեղքի ընդունում պահանջելով՝ Բաքուն կարող է իրավաքաղաքական հիմքեր նախապատրաստել փոխհատուցման, ադրբեջանցիների վերադարձի և պատմական իրավունքների վերաբերյալ հետագա պահանջների համար։ Ադրբեջանի իշխանությունների հետևողականորեն առաջ մղած «Արևմտյան Ադրբեջան» հայեցակարգն արդեն իսկ վկայում է նման հավակնությունների առկայության մասին։ Այս քաղաքականությունը վտանգում է խաղաղության գործընթացը՝ պատմական միակողմանի մեղադրանքները դարձնելով Հայաստանի նկատմամբ ճնշման լրացուցիչ միջոց։ Տասնամյակների հակամարտությունից հետո հաշտեցումը պահանջում է նաև հայ ժողովրդի կրած ողբերգությունների ճանաչում, դրանց հետևանքների վերացում և փոխադարձ պատասխանատվություն։ Առանց այդ սկզբունքների հնարավոր չէ վերականգնել վստահությունը և ստեղծել կայուն խաղաղության հիմքեր։ Առավել մտահոգիչ է Բաքվի պահանջների շարունակական ընդլայնումը։ Ադրբեջանը խաղաղության համաձայնագրի ստորագրումը դեռ պայմանավորում է Հայաստանի Սահմանադրության փոփոխությամբ։ Նիկոլ Փաշինյանն արդեն հայտարարել է նոր Սահմանադրության նախագիծը հանրաքվեի ներկայացնելու մտադրության մասին՝ միաժամանակ ընդգծելով, որ սահմանադրական փոփոխությունները Հայաստանի ինքնիշխան իրավասությունն են։ Հենց այս պայմաններում է Բաքուն առաջ քաշում ներողության պահանջը։ Ստացվում է՝ նույնիսկ սահմանադրական հարցի հնարավոր հանգուցալուծումը դեռ չի երաշխավորում համաձայնագրի ստորագրումը։ Այս մոտեցումը թույլ է տալիս Ադրբեջանին պահպանել բանակցային ճնշումը և խաղաղության հաստատումը շարունակաբար պայմանավորել Հայաստանից ակնկալվող նոր զիջումներով։ Այս պայմաններում Երևանի առաջնահերթ խնդիրը խաղաղության գործընթացի հստակեցումն է։ Բաքվի յուրաքանչյուր նոր պահանջ մեծացնում է համաձայնագրի ստորագրման անորոշությունը և վտանգում արդեն ձեռք բերված պայմանավորվածությունների իրականացումը։ Խնդիրն ունի նաև աշխարհաքաղաքական ու տնտեսական նշանակություն։ Վաշինգտոնյան համաձայնությունները Հարավային Կովկասի համար ստեղծել են տարածաշրջանային հաղորդակցությունների հաստատման, միջազգային առևտրի ընդլայնման և խոշոր ներդրումների ներգրավման հնարավորություններ։ Սակայն երկարաժամկետ ներդրումների համար անհրաժեշտ են կայունություն, հստակ պարտավորություններ և քաղաքական կանխատեսելիություն։ Բաքվի շարունակական նախապայմանները խաթարում են այդ հեռանկարը։ Առանձնահատուկ պատասխանատվություն ունի նաև Վաշինգտոնը։ Միացյալ Նահանգների միջնորդությամբ ձեռք բերված պայմանավորվածությունների իրականացումը դարձել է ամերիկյան տարածաշրջանային քաղաքականության հեղինակության կարևոր չափանիշ։ Հետևաբար անհրաժեշտ է ապահովել խաղաղության համաձայնագրի ստորագրման հստակ ընթացքը և բացառել նոր պահանջներով գործընթացի ձգձգումը։ Հարավային Կովկասում խաղաղության հաստատումը կարող է նշանակալի ձեռքբերում լինել ամերիկյան դիվանագիտության համար։ Սակայն դրա իրական արժեքը որոշվելու է համաձայնությունների կատարմամբ և տարածաշրջանում կայուն անվտանգության ու տնտեսական համագործակցության հաստատմամբ։ Երևանը պետք է Բաքվից հստակ պատասխան պահանջի՝ արդյոք ներողության հարցը նույնպես դիտարկվում է որպես խաղաղության համաձայնագրի ստորագրման նախապայման։ Միաժամանակ անհրաժեշտ է Վաշինգտոնի և մյուս միջազգային գործընկերների հետ համաձայնեցնել գործընթացի հստակ ժամկետներն ու պարտավորությունները՝ թույլ չտալով, որ յուրաքանչյուր նոր պահանջ խաղաղության հաստատումը կրկին անորոշ ժամանակով հետաձգելու առիթ դառնա։ Պատմական հաշտեցումը պահանջում է նաև Բաքվի պատասխանատվության ճանաչում։ Հարյուր հազարավոր հայերի բռնի տեղահանությունը, գերության մեջ պահվող մեր հայրենակիցների ճակատագիրը, հայկական մշակութային ժառանգության նկատմամբ սպառնալիքները և Հայաստանի սահմանների անվտանգությունը շարունակում են մնալ չլուծված խնդիրներ։ Դրանց անտեսումը խորացնելու է երկու հասարակությունների միջև անվստահությունը և վտանգելու խաղաղության հեռանկարը։ Վաշինգտոնում ձեռք բերված պայմանավորվածություններն արդեն սահմանել են հարաբերությունների կարգավորման հիմնական սկզբունքները՝ ինքնիշխանության հարգում, տարածքային ամբողջականության ճանաչում և ուժի կիրառման բացառում։ Հիմա անհրաժեշտ է ապահովել դրանց իրականացումը և խաղաղության համաձայնագրի ստորագրումը։ Բաքվի յուրաքանչյուր նոր նախապայման հարցականի տակ է դնում այդ գործընթացի վերջնական նպատակը։ Բաքվի շարունակական նախապայմանները սպառնում են խաղաղության գործընթացը դարձնել Հայաստանի նկատմամբ քաղաքական ճնշման մշտական գործիք՝ անորոշ ժամանակով հետաձգելով վերջնական համաձայնության ձեռքբերումը։ Հարավային Կովկասի խաղաղ ապագան պահանջում է վերջ տալ անվերջ նախապայմանների քաղաքականությանը և հաստատել կայուն խաղաղություն՝ փոխադարձ հարգանքի, հստակ պարտավորությունների և դրանց կատարման գործուն երաշխիքների հիման վրա։
