Ռուսաստանից քաղաքական հետապնդումների պատճառով հեռացած հազարավոր մարդիկ Հայաստանում գտել են ազատ ապրելու և աշխատելու հնարավորություն։ Սակայն նրանցից շատերը նույնիսկ Հայաստանում շարունակում են ապրել Ռուսաստանում արմատացած վախերով, զգուշանալ քաղաքական ակտիվությունից, խուսափել հրապարակայնությունից և մտահոգվել ռուսական իշխանությունների հնարավոր հետապնդումներով։ Ռուս լրագրող Անդրեյ Նովաշովի՝ հոկտեմբերի 27-ին «Նովայա գազետայում» հրապարակված «Ուզում եք վախենալ՝ մնացեք տանը» հոդվածը բացահայտում է ռուսական արտագաղթի այս քիչ ուսումնասիրված կողմը։ Հայաստանում ապրած երկուսուկես տարիների ընթացքում լրագրողը համոզվել է, որ ռուսական իշխանությունների տարիներ շարունակ կիրառած ճնշումներն ու հետապնդումները խոր հետք են թողել մարդկանց մտածողության և վարքագծի վրա։ Այդ վախը շատերին շարունակում է ուղեկցել նաև Ռուսաստանից հեռանալուց հետո։ Նովաշովը Հայաստան է ժամանել 2024 թվականի մարտին՝ Ռուսաստանում քաղաքական հետապնդումների ենթարկվելուց հետո։ Երևանում նրա ուշադրությունը գրավել է Պուտինի դեմ ռուսաստանցիների կազմակերպած բողոքի ակցիան։ Մասնակիցները բացահայտ քննադատում էին Ռուսաստանի իշխանություններին, իսկ ոստիկաններն ապահովում էին հավաքի բնականոն ընթացքը։ Ռուսաստանում նման ակցիաները վաղուց ուղեկցվում են ձերբակալությունների և քրեական հետապնդումների վտանգով։ Լրագրողի համար երևանյան այդ տեսարանը Հայաստանի և Ռուսաստանի քաղաքական ազատությունների միջև խոր տարբերության խոսուն վկայություն էր։ Սակայն տարիներ շարունակ քաղաքական ճնշումների ենթարկված մարդը դժվարությամբ է ազատվում վախից։ Նովաշովը պատմում է, որ Երևանում անցկացրած առաջին գիշերը փողոցից լսված աղմուկը նրան հիշեցրել է Ռուսաստանում ոստիկանների ներխուժումները։ Նա կրկին սպասել է, որ կարող են գալ իր հետևից։ Այս դրվագը ցույց է տալիս, թե որքան խորն են պետական բռնաճնշումների թողած հետևանքները։ Նույնիսկ Ռուսաստանից հեռանալուց հետո հետապնդման վախը շարունակում է ազդել մարդկանց առօրյա կյանքի վրա։ Նովաշովը նկարագրում է նաև ռուսաստանցիների շրջանում պահպանվող վախի այլ դրսևորումներ։ Երևանում կազմակերպված մշակութային քննարկման մասնակիցներից մեկը խուսափել է նույնիսկ Պուտինի անունը հիշատակելուց։ Սոցիոլոգիական դասախոսությանը ներկա մարդիկ խնդրել են ջնջել իրենց լուսանկարները, իսկ բողոքի ակցիայի մասնակիցներից մեկը թաքցրել է դեմքը տեսախցիկից։ Լրագրողը պատմում է նաև, որ ռուսաստանցի մի երիտասարդ հրաժարվել է նրա հետ բնակարան կիսել՝ իմանալով Ռուսաստանում նրա քաղաքական հետապնդումների մասին։ Այս դեպքերը վկայում են, թե ինչպես է հետապնդումների վախը մարդկանց ստիպում զգուշանալ հրապարակայնությունից, քաղաքական շփումներից և նույնիսկ իրենց հայրենակիցներից։ Այս դեպքերը ցույց են տալիս, թե Ռուսաստանում տարիներ շարունակ կիրառված քաղաքական ճնշումներն ինչպես են փոխել մարդկանց մտածողությունն ու վարքագիծը։ Հետապնդումների վտանգը նրանց սովորեցրել է լռել, թաքցնել սեփական հայացքները և զգուշանալ նույնիսկ սովորական շփումներից։ Այդ վախը շատերին ուղեկցում է նաև արտագաղթից հետո։ Նրանք շարունակում են մտահոգվել Ռուսաստանի իշխանությունների հնարավոր գործողություններով, հատկապես հայրենիք վերադառնալու դեպքում։ Այսպիսով, տարիներով ձևավորված վախը շարունակում է սահմանափակել նրանց ազատությունը նաև Հայաստանի համեմատաբար ազատ քաղաքական միջավայրում։ Նովաշովի դիտարկմամբ՝ 2026 թվականի ամռան վերջին Ռուսաստանից Հայաստան տեղափոխվողների նոր հոսք է սկսվել։ Հեղինակը դա կապում է Ռուսաստանում հերթական զորահավաքի հնարավորության շուրջ աճող մտահոգությունների հետ։ Նա այս տեղաշարժը համարում է ռուսաստանցիների արտագաղթի երրորդ ալիքը։ Նախորդ երկու հոսքերը սկսվել էին 2022 թվականին՝ Ուկրաինայի դեմ Ռուսաստանի լայնածավալ ներխուժումից և նույն տարվա սեպտեմբերին հայտարարված զորահավաքից հետո։ Հոդվածի առավել ուշագրավ հատվածներից մեկը վերաբերում է Հայաստանում ռուսական կապիտալի ազդեցությանը։ Նովաշովը նկարագրում է դեպքեր, երբ ռուսաստանցի ներգաղթյալների վճարած բնակարանների վարձավճարների մի մասը փոխանցվում է Ռուսաստան։ Նա անդրադառնում է նաև հայկական շուկայում ռուսական ապրանքների լայն ներկայությանը և ռուսական կապիտալի հետ կապված գործարարների տնտեսական ազդեցությանը՝ հիշատակելով Սամվել Կարապետյանին։ Թեև ներկայացված օրինակները բավարար չեն այդ ազդեցության ամբողջ ծավալը գնահատելու համար, դրանք բարձրացնում են Հայաստանի տնտեսական կախվածության և դրա քաղաքական հետևանքների ուսումնասիրության անհրաժեշտությունը։ Այս հարցը հատկապես կարևոր է Հայաստանի վերջին տարիների անվտանգային ճգնաժամերի համատեքստում։ Տասնամյակներ շարունակ Ռուսաստանը համարվել է Հայաստանի անվտանգության գլխավոր երաշխավորը, սակայն ռուսական ռազմական ներկայությունը և երկկողմ ու բազմակողմ պաշտպանական պարտավորությունները չապահովեցին Հայաստանի անվտանգությունը վճռորոշ պահերին։ Այդ փորձառությունը ստիպում է վերագնահատել նաև Մոսկվայից տնտեսական կախվածության հետևանքները։ Էներգետիկայի, ենթակառուցվածքների և ռազմավարական նշանակության այլ ոլորտներում ռուսական կապիտալի ազդեցությունը կարող է քաղաքական ճնշման լրացուցիչ հնարավորություններ ստեղծել։ Հայաստանի համար առաջնահերթ է այդ կախվածությունների հստակ գնահատումը, տնտեսական կապերի բազմազանեցումը և ռազմավարական որոշումների նկատմամբ պետական ինքնուրույնության ամրապնդումը։ Նովաշովի հոդվածում անդրադարձ կա նաև հայ հասարակության վերաբերմունքին ռուս քաղաքական վտարանդիների նկատմամբ։ Լրագրողին մտահոգում են անկախ ռուսական մամուլի հետ շփումներից հրաժարվելու դեպքերը, ռուսաստանցիների նկատմամբ ընդհանրացված անվստահությունը և քաղաքական հետապնդումների զոհերին Կրեմլի հետ կապված գործարարներից տարբերելու դժվարությունները։ Սակայն Նովաշովի այս գնահատականները պետք է դիտարկել նաև Հայաստանի վերջին տարիների փորձառության համատեքստում։ Ռուսաստանի վարքագիծը 2020 թվականի պատերազմից հետո, Հայաստանի անվտանգության նկատմամբ ստանձնած պարտավորությունների չկատարումը և Լեռնային Ղարաբաղի հայաթափումը խոր հիասթափություն ու անվստահություն են առաջացրել հայ հասարակության շրջանում։ Նովաշովի հոդվածը հնարավորություն է տալիս ավելի խորությամբ գնահատելու Հայաստանում Ռուսաստանի ազդեցության տարբեր դրսևորումները։ Հայաստանը դարձել է քաղաքական հետապնդումներից հեռացած ռուսաստանցիների ապաստանի և ազատ գործունեության կարևոր վայր, սակայն երկրի տնտեսության և հասարակական կյանքի տարբեր ոլորտներում պահպանվում են Մոսկվայի հետ տասնամյակներով ձևավորված կապերն ու կախվածությունները։ Դրանց քաղաքական հետևանքները Հայաստանի համար առանձնահատուկ նշանակություն են ստացել վերջին տարիների անվտանգային ճգնաժամերից հետո։ Ռուսաստանի ազդեցությունը շարունակում է զգացվել տնտեսական հարաբերություններում, ռազմավարական ենթակառուցվածքներում, տեղեկատվական միջավայրում և հասարակական մտածողության մեջ։ Այդ կապերի մի մասը կարող է նաև քաղաքական ճնշման հնարավորություն ստեղծել։ Հետևաբար Հայաստանի առաջնահերթ խնդիրներից են տնտեսական կախվածությունների նվազեցումը, պետական կառույցների ինքնուրույնության ամրապնդումը և արտաքին ազդեցության նկատմամբ արդյունավետ վերահսկողությունը։ Հայաստանը պետք է շարունակի պաշտպանել Ռուսաստանում քաղաքական հետապնդումների ենթարկված մարդկանց իրավունքները՝ միաժամանակ հետևողականորեն նվազեցնելով Մոսկվայից սեփական կախվածությունը։ Այս երկու խնդիրների լուծումը կարևոր է Հայաստանի ժողովրդավարական զարգացման, անվտանգության և ինքնիշխան որոշումներ կայացնելու կարողության համար։
