ԹՐԻՓՓ-ի շուրջ քաղաքական բանավեճի կենտրոնում հայտնվել է Հայաստանի անվտանգության համար սկզբունքային հարցը։ ԱԺ «Ուժեղ Հայաստան» խմբակցության ղեկավար Նարեկ Կարապետյանն առաջարկում է նախագծի իրականացումը պայմանավորել Ադրբեջանի հետ խաղաղության պայմանագրի ստորագրմամբ։ Առաջարկի հիմքում Բաքվի հնարավոր նոր պահանջների մտավախությունն է, սակայն այն առաջ է բերում ռազմավարական լուրջ խնդիր․ խաղաղության պայմանագրի ստորագրումը կարող է տարիներով ձգձգվել, իսկ ԹՐԻՓՓ-ի հետաձգումը կսահմանափակի Հայաստանի տնտեսական հնարավորություններն ու անվտանգության լրացուցիչ հենարաններ ստեղծելու հեռանկարը։ Այդ դեպքում Երևանը փաստացի Բաքվին ազդեցության լծակ կտա Հայաստանի տարածքում իրականացվող հայ-ամերիկյան կարևորագույն նախագծի նկատմամբ։ Արդյունքում Երևանը ստիպված կլինի սպասել Բաքվի որոշումներին՝ սեփական անվտանգության ամրապնդման համար կարևոր նախաձեռնությունն առաջ տանելու հարցում։ Ավելին՝ նման մոտեցումը կարող է թուլացնել խաղաղության հասնելու Հայաստանի դիրքերը։ Բաքուն կիմանա, որ պայմանագրի ստորագրումը ձգձգելով՝ կարող է միաժամանակ խոչընդոտել տարածաշրջանում ամերիկյան տնտեսական ներկայության ամրապնդմանը։ Հայաստանի համար կենսական նշանակություն ունեցող նախաձեռնությունը կդառնա բանակցային գործընթացի պատանդ։ Դժվար է պատկերացնել ավելի շահավետ իրավիճակ Ադրբեջանի համար։ ԹՐԻՓՓ-ի ռազմավարական նշանակությունը դուրս է հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների շրջանակից։ Նախագիծը կարող է Հայաստանը դարձնել Հարավային Կովկասը Կասպից ծովի և Կենտրոնական Ասիայի հետ կապող միջազգային հաղորդակցությունների կարևոր հանգույց։ Դրա իրականացմամբ շահագրգռված կարող են լինել Ղազախստանը, Ուզբեկստանը, ամերիկյան և եվրոպական ընկերությունները, միջազգային փոխադրողներն ու ներդրողները։ Այսպիսով, Հայաստանի կայունությունն ու անվտանգությունը տնտեսական նշանակություն կստանան նաև տարածաշրջանից դուրս գտնվող պետությունների համար։ Տասնամյակներ շարունակ փակ սահմաններն ու հաղորդակցությունների սահմանափակումները թուլացրել են Հայաստանի դիրքերը։ ԹՐԻՓՓ-ը հնարավորություն է տալիս փոխելու այդ իրողությունը՝ երկրի աշխարհագրական դիրքը դարձնելով տնտեսական զարգացման, միջազգային ազդեցության և անվտանգության ամրապնդման գործոն։ ԹՐԻՓՓ-ի անվտանգային կարևորությունն առաջին հերթին Հայաստանի կայունության պահպանման շուրջ միջազգային տնտեսական և ռազմավարական շահերի ձևավորման հնարավորությունն է։ Հայաստանի վրա հնարավոր ագրեսիայի գինը պետք է բարձրանա։ Սա մեր անվտանգության քաղաքականության առաջնահերթ խնդիրներից է։ Պատերազմի հավանականությունը որոշվում է նաև ագրեսորի հաշվարկներով՝ ինչ շահ կարող է ստանալ և ինչ կորուստներ կկրի։ Միջազգային կապիտալի, ամերիկյան մասնակցության և տարածաշրջանային տնտեսական շահերի ներգրավումը կարող է էապես փոխել այդ հաշվարկը։ Հայաստանի տարածքում ռազմական գործողությունները կվտանգեն նաև արտաքին ներդրումները, միջազգային բեռնափոխադրումները և ազդեցիկ պետությունների տնտեսական ծրագրերը։ Այդ պետությունները լրացուցիչ շահագրգռվածություն կունենան տարածաշրջանային կայունության պահպանման և ամրապնդման հարցում։ Անշուշտ, տնտեսական շահերը ռազմական պաշտպանության անվերապահ երաշխիք չեն։ Միջազգային պատմությունը գիտի բազմաթիվ պատերազմներ, որոնք չեն կանխվել տնտեսական փոխկախվածությամբ։ Սակայն հայտնի են նաև հակառակ օրինակները։ Եվրոպական ինտեգրման հեղինակները հասկանում էին, որ խաղաղությունն ամրապնդելու համար անհրաժեշտ է ձևավորել այն պահպանելու երկարաժամկետ շահեր։ Հայաստանին նույնպես անհրաժեշտ է անվտանգության այդպիսի լրացուցիչ հենարան։ 2020 թվականի պատերազմը ցույց տվեց, թե որքան վտանգավոր էր Հայաստանի կախվածությունը անվտանգության մեկ կենտրոնից։ Ռուսաստանը, ունենալով Հայաստանի հետ ռազմավարական դաշնակցային հարաբերություններ, չկանխեց պատերազմի բռնկումը։ Թուրքիան, Պակիստանը բացահայտ ռազմական և քաղաքական աջակցություն ցուցաբերեցին Ադրբեջանին։ Միջազգային կազմակերպություններն արձանագրեցին սիրիացի վարձկանների մասնակցության վերաբերյալ տեղեկությունները։ 2020 թվականի պատերազմը ծանր հետևանքներ ունեցավ Հայաստանի համար, իսկ դրա ավարտի պայմանները մեծապես որոշվեցին Մոսկվայի մասնակցությամբ։ 2020 թվականի պատերազմը բացահայտեց Հայաստանի անվտանգության համակարգի լուրջ թերությունները։ Պատերազմի ընթացքի և ավարտի վրա վճռորոշ ազդեցություն ունեցան արտաքին ուժերի ռազմական ու քաղաքական հաշվարկները։ Հայաստանը հայտնվեց մի իրավիճակում, երբ սեփական անվտանգության և ապագայի համար կենսական նշանակություն ունեցող որոշումները մեծապես կախված էին այլ պետությունների շահերից ու պայմանավորվածություններից։ 2020 թվականի ողբերգությունից Հայաստանի համար բխող գլխավոր դասերից մեկը անվտանգության այդ կախվածությունը հաղթահարելու անհրաժեշտությունն է։ Մեր երկիրը պետք է ձեռք բերի հնարավորինս լայն միջազգային շահագրգռվածություն իր ինքնիշխանության, կայունության և տարածքային ամբողջականության պահպանման հարցում։ Ամերիկյան մասնակցությամբ ԹՐԻՓՓ-ը կարող է այդ քաղաքականության գործնական բաղադրիչներից մեկը դառնալ։ Ռուսաստանի շահերն այս հարցում նույնպես բավական հստակ են։ Մոսկվան տասնամյակներ շարունակ Հարավային Կովկասի հաղորդակցությունները դիտարկել է որպես տարածաշրջանային ազդեցությունը պահպանելու միջոց։ Ամերիկյան մասնակցությամբ նոր տնտեսական և ենթակառուցվածքային համակարգի ձևավորումը սահմանափակում է այդ ազդեցության հնարավորությունները։ Ռուսաստանի համար առավել նպաստավոր է մի տարածաշրջան, որի հիմնական հաղորդակցություններն ու անվտանգության հարցերը շարունակում են կախված մնալ իր միջնորդությունից։ Նարեկ Կարապետյանի առաջարկը պետք է դիտարկել նաև տարածաշրջանում ուժերի հարաբերակցության տեսանկյունից։ ԹՐԻՓՓ-ի հետաձգումը կարող է երկարաձգել Հայաստանի կախվածությունը հաղորդակցության և անվտանգության նախկին համակարգերից՝ սահմանափակելով նոր գործընկերների ներգրավման հնարավորությունները։ Նման զարգացումը կհամապատասխանի Հարավային Կովկասում իր ազդեցությունը պահպանելու Մոսկվայի շահերին։ Ռուսաստանը տասնամյակներ շարունակ տարածաշրջանային հաղորդակցությունների նկատմամբ վերահսկողությունը համարել է քաղաքական ազդեցության կարևոր միջոց։ Ամերիկյան մասնակցությամբ նախագծի իրականացումը կարող է փոխել այդ հարաբերակցությունը և Հայաստանի համար ստեղծել արտաքին քաղաքական ավելի լայն հնարավորություններ։ Միաժամանակ ԹՐԻՓՓ-ի իրականացումը Հայաստանից պահանջում է պետական շահերի հետևողական պաշտպանություն։ Անհրաժեշտ է ապահովել երկրի լիակատար ինքնիշխանությունն ու իրավազորությունը, ներդրումների թափանցիկությունը, ենթակառուցվածքների նկատմամբ արդյունավետ վերահսկողությունը և նախագծից Հայաստանի ստանալիք տնտեսական օգուտների հստակ հաշվարկը։ Առանձնապես կարևոր է Ադրբեջանի տարածքով հայկական բեռնափոխադրումների և միջազգային հաղորդակցություններից օգտվելու իրական հնարավորությունների ապահովումը։ Այս հարցերը պետք է ամրագրվեն հստակ իրավական պարտավորություններով և դրանց կատարման վերահսկելի մեխանիզմներով։ Այդ խնդիրների լուծումը պահանջում է հետևողական բանակցություններ և ամուր պայմանավորվածություններ։ Նախագծի իրականացումը խաղաղության պայմանագրի ստորագրմանը կապելու դեպքում Հայաստանը կարող է տարիներով կորցնել տնտեսական զարգացման և անվտանգության ամրապնդման կարևոր հնարավորություններ։ Ավելին՝ Բաքուն լրացուցիչ ազդեցության լծակ կստանա հայ-ամերիկյան ռազմավարական նախաձեռնության նկատմամբ։ ԹՐԻՓՓ-ի գործարկումը կարող է նաև նպաստել խաղաղության պայմանագրի ստորագրմանը։ Միջազգային ներդրումների ներգրավումը, ամերիկյան տնտեսական ներկայության ընդլայնումը և տարածաշրջանային հաղորդակցությունների զարգացումը մեծացնում են կայունության պահպանման շահագրգռվածությունը։ Ադրբեջանը ստիպված կլինի իր որոշումներում հաշվի առնել նաև այն պետությունների ու ընկերությունների շահերը, որոնց ներդրումներն ու տնտեսական ծրագրերը կապված կլինեն Հայաստանի տարածքով անցնող ճանապարհների անվտանգության հետ։ Սա կարող է լրացուցիչ ազդեցություն ունենալ Բաքվի ռազմական և քաղաքական հաշվարկների վրա։ Հայաստանի անվտանգությունը չի կարող անորոշ ժամանակով կախված մնալ խաղաղության պայմանագրի ստորագրումից։ Երկրին անհրաժեշտ են արդիական բանակ, ամուր միջազգային գործընկերություններ, զարգացած տնտեսություն և ռազմավարական նշանակության ենթակառուցվածքներ։ Այս ուղղություններով յուրաքանչյուր ձեռքբերում ընդլայնում է Հայաստանի ինքնուրույն գործելու հնարավորությունները և նվազեցնում արտաքին ճնշումների ազդեցությունը։ Տասնամյակներ շարունակ փակ սահմանները, տնտեսական մեկուսացումը և անվտանգության միակողմանի կախվածությունը սահմանափակել են Հայաստանի զարգացման հնարավորությունները։ ԹՐԻՓՓ-ը կարող է օգնել Հայաստանին հաղթահարելու երկարամյա մեկուսացումն ու արտաքին կախվածությունները՝ ընդլայնելով երկրի տնտեսական հնարավորություններն ու ամրապնդելով նրա ռազմավարական դիրքերը։ Ամերիկյան և միջազգային տնտեսական շահերի ներգրավումը Հայաստանի կայունության պահպանումը կարևոր կդարձնի նաև արտաքին ազդեցիկ դերակատարների համար։ Դրա ռազմավարական նշանակությունը չափվում է Հայաստանի դեմ հնարավոր ռազմական գործողությունների քաղաքական ու տնտեսական գինը բարձրացնելու հեռանկարով։ Որքան ծանր լինեն հնարավոր ագրեսիայի հետևանքները, այնքան մեծ կլինեն այն կանխելու հնարավորությունները։ Խաղաղության պայմանագրի ստորագրման գործընթացում Ադրբեջանն արդեն ունի ազդեցության լուրջ լծակներ։ ԹՐԻՓՓ-ի իրականացումն այդ պայմանագրին կապելով՝ Հայաստանը Բաքվին լրացուցիչ հնարավորություն կտա ազդելու սեփական տարածքում իրականացվող հայ-ամերիկյան ռազմավարական նախագծի ճակատագրի վրա։ Հայաստանի ռազմավարական խնդիրը սեփական անվտանգության ամրապնդումն է՝ անկախ խաղաղության պայմանագրի ստորագրման ժամկետներից։ Այդ նպատակին ծառայող հնարավորությունները պետք է օգտագործվեն հիմա։ Որքան բարձր լինի Հայաստանի դեմ ռազմական ագրեսիայի գինը, այնքան մեծ կլինեն երկարատև խաղաղության հնարավորությունները։
