Հոկտեմբերի 28-ին Ազգային ժողովը 63 կողմ և 32 դեմ ձայներով վավերացրեց ԹՐԻՓՓ-ի հայ-ամերիկյան համաձայնագիրը։ Խորհրդարանական քննարկումների հիմնական թեմաներն էին Հայաստանի ինքնիշխանությունը, անվտանգությունը, Ադրբեջանի հետ հարաբերությունները և նախագծի կառավարումը։ Մինչդեռ տնտեսական նշանակության մասին առարկայական քննարկումը երկրորդ պլանում մնաց։ Եվ սա այն դեպքում, երբ Համաշխարհային բանկը դեռ սեպտեմբերին հրապարակել էր ուսումնասիրություն, որը թույլ է տալիս գնահատել տարածաշրջանային հաղորդակցությունների գործարկումից Հայաստանի ակնկալվող օգուտները։ Համաշխարհային բանկի՝ Տրանսկասպյան տրանսպորտային միջանցքին նվիրված զեկույցում Հայաստանի համար ներկայացված են ուշագրավ կանխատեսումներ։ Երկարաժամկետ հեռանկարում տարածաշրջանային տրանսպորտային ինտեգրումը կարող է նպաստել ՀՆԱ-ի մակարդակի 3,4 տոկոս, զբաղվածության 3,9 տոկոս, արտահանման 11 տոկոս և ներմուծման 16 տոկոս հավելաճի։ Սրանք տնտեսական զարգացման հնարավոր արդյունքների գնահատականներ են՝ համապատասխան ենթակառուցվածքների և բարենպաստ պայմանների առկայության դեպքում։ Դրանց իրականացումը կախված է լինելու Հայաստանի և տարածաշրջանի պետությունների քաղաքական ու տնտեսական որոշումներից։ Այս թվերի նշանակությունը հասկանալու համար բավական է դիտարկել Հայաստանի տնտեսական աշխարհագրությունը։ Տասնամյակներ շարունակ փակ սահմանները, սահմանափակ երկաթուղային հաղորդակցությունը և Վրաստանի տարածքով անցնող ճանապարհներից կախվածությունը բարձրացրել են հայկական արտադրանքի տեղափոխման ծախսերը։ Արտահանողները հաճախ ստիպված են եղել աշխատել անկանխատեսելի ժամկետներով և լրացուցիչ ծախսերով։ Այդ պայմաններում միջազգային շուկաներում մրցունակ լինելը պահանջել է ավելի մեծ ֆինանսական և կազմակերպչական ջանքեր։ Տարածաշրջանային նոր հաղորդակցությունների գործարկումը կարող է փոխել այս իրավիճակը։ Արևելք-արևմուտք և հյուսիս-հարավ ուղղություններով փոխադրումների ընդլայնումը Հայաստանի արտադրողների համար կստեղծի նոր հնարավորություններ, իսկ տարանցիկ փոխադրումները կարող են լրացուցիչ եկամուտներ ապահովել տնտեսությանը։ Սակայն այդ հեռանկարի իրագործումը պահանջում է տնտեսական հստակ քաղաքականություն։ Համաշխարհային բանկի ուսումնասիրության մեջ առկա է կարևոր բաց։ Տարածաշրջանի մի շարք երկրների երկաթուղային համակարգերը դիտարկվել են ենթակառուցվածքների վիճակի, կարողությունների, կառավարման և ներդրումային պահանջների տեսանկյունից։ Հայաստանի երկաթուղային համակարգի վերաբերյալ համարժեք մանրամասն գնահատականը բացակայում է։ Զեկույցը Հայաստանը դիտարկում է որպես ապագայում Միջին միջանցքին միացող երկիր՝ տնտեսական ազդեցությունները հաշվարկելով մինչև 2040 թվականը։ Այս հանգամանքն առանձնահատուկ կարևորություն ունի Հայաստանի երկաթուղիների կառավարման ներկայիս պայմաններում։ Երկաթուղային ցանցը գտնվում է ռուսական ընկերության երկարաժամկետ կոնցեսիոն կառավարման ներքո։ ԹՐԻՓՓ-ի շրջանակում նոր ենթակառուցվածքների գործարկումն առաջ է բերելու գործող ցանցի հետ դրանց համատեղելիության, փոխադրումների կազմակերպման, սակագների և ներդրումային պարտավորությունների հարցեր։ Առանց դրանց լուծման հնարավոր տնտեսական օգուտները կարող են զգալիորեն սահմանափակվել։ Ավելին՝ Հայաստանը պետք է հստակ պատկերացնի, թե ինչ ծավալի բեռնափոխադրումներ կարող է ներգրավել, ինչ եկամուտներ կարող են առաջանալ տարանցումից և դրանց որ մասն է հասնելու պետական բյուջե ու հայկական տնտեսության մյուս հատվածներ։ Միջազգային բեռնափոխադրողները որոշումներ են կայացնում փոխադրման արժեքի, ժամկետների և հուսալիության հիման վրա։ Հայաստանի աշխարհագրական դիրքը հնարավորություն է ստեղծում, սակայն այդ հնարավորությունից օգտվելու համար անհրաժեշտ է մրցունակ ծառայություն և արդյունավետ կառավարում։ Առանձին ուսումնասիրության կարիք ունի նաև Համաշխարհային բանկի կանխատեսած արտահանման 11 տոկոս հավելաճը։ Հաշվարկների համար օգտագործվել է 2023 թվականի առևտրային կառուցվածքը, երբ Հայաստանի արտաքին առևտրում զգալի դեր ուներ վերաարտահանումը։ Անհրաժեշտ է պարզել հայկական արտադրանքի արտահանման հնարավոր աճը՝ արդյունաբերության, գյուղատնտեսության և վերամշակող ճյուղերի համար առանձին գնահատականներով։ Ներմուծման հնարավոր 16 տոկոս հավելաճը ևս պահանջում է վերլուծություն՝ ներքին արտադրության մրցունակության և առևտրային հաշվեկշռի վրա ազդեցությունը հասկանալու համար։ Նույնքան կարևոր են ԹՐԻՓՓ-ի ներդրումային և կառավարման պայմանները։ Նախատեսվող ընկերությունում ամերիկյան կողմին բաժին է հասնելու 74 տոկոս, Հայաստանին՝ 26 տոկոս մասնակցություն՝ 49 տարվա նախնական ժամկետով։ Այսպիսի երկարաժամկետ նախագիծը պահանջում է հստակ պայմանագրային մեխանիզմներ՝ պետական գույքի գնահատման, ներդրումների վերադարձելիության, եկամուտների բաշխման և վերահսկողության վերաբերյալ։ Առանձնահատուկ ուշադրության են արժանի նաև նախագծի իրականացման համար նախատեսվող իրավական բացառությունները։ Պատմական զարգացումները ցույց են տալիս տրանսպորտային հաղորդակցությունների ազդեցությունը տնտեսական կենտրոնների ձևավորման վրա։ XIX դարում եվրոպական երկաթուղիների ընդլայնումն արագացրեց արդյունաբերության զարգացումը, ընդարձակեց առևտրային շուկաները և փոխեց բազմաթիվ քաղաքների տնտեսական նշանակությունը։ Երկաթուղային կապերից առավելագույն օգուտ ստացան այն տնտեսությունները, որոնք միաժամանակ զարգացրին արտադրությունը, ֆինանսական համակարգը և առևտրային ենթակառուցվածքները։ Հայաստանում նույնպես նոր ճանապարհների տնտեսական նշանակությունը մեծապես պայմանավորված է լինելու դրանց շուրջ ձևավորվող արտադրական և սպասարկման հնարավորություններով։ Սյունիքում կարող են զարգանալ բեռնափոխադրումների սպասարկման կենտրոններ, պահեստային տնտեսություններ, վերամշակող ձեռնարկություններ և արտահանմանն ուղղված արտադրություններ։ Դրա համար անհրաժեշտ են մասնավոր ներդրումները խրախուսող պայմաններ, պատրաստված աշխատուժ, հուսալի էներգամատակարարում և կանխատեսելի տնտեսական միջավայր։ ԹՐԻՓՓ-ի շուրջ քաղաքական որոշումը կայացված է։ Այժմ կառավարությունը պետք է հանրությանը ներկայացնի նախագծի տնտեսական ամբողջական հիմնավորումը՝ բեռնահոսքերի կանխատեսումներով, ներդրումային հաշվարկներով, պետական եկամուտների գնահատմամբ և հնարավոր ռիսկերի վերլուծությամբ։ Անհրաժեշտ է նաև պարզաբանել Հայաստանի երկաթուղային համակարգի զարգացման և նոր տարանցիկ ուղղություններին միացման ծրագիրը։ Համաշխարհային բանկի հաշվարկները ցույց են տալիս Հայաստանի տնտեսական զարգացման հնարավոր մասշտաբը։ Սակայն կանխատեսումները կյանքի կոչելու համար անհրաժեշտ են պետական հետևողական քաղաքականություն, հիմնավորված ներդրումներ և հաշվետու կառավարում։ ԹՐԻՓՓ-ի արդյունքը պետք է գնահատվի Հայաստանի արտադրության, արտահանման, զբաղվածության և պետական եկամուտների աճով։ Այդ արդյունքներին հասնելու ճանապարհը դեռ պահանջում է մանրամասն տնտեսական հաշվարկ և հանրային վերահսկողություն։
