Կենտրոնական բանկի նախագահ Մարտին Գալստյանը պարզաբանել է ռուսական գազի հնարավոր թանկացման առնչությամբ իր օգտագործած «ապոկալիպտիկ» բնորոշումը՝ ընդգծելով, որ այն վերաբերում էր տնտեսական ռիսկի սցենարին, այլ ոչ գազի գնին։ Սակայն խնդրի էությունը մնում է անփոփոխ․ ռուսական գազի հնարավոր թանկացումը կարող է լուրջ հետևանքներ ունենալ Հայաստանի տնտեսության համար՝ միաժամանակ բացահայտելով երկրի էներգետիկ կախվածության խորությունն ու արտաքին տնտեսական ճնշումների նկատմամբ զգայունությունը։ Հոկտեմբերի 28-ին «Հետք»-ին տված հարցազրույցում Գալստյանը հստակեցրել է, որ «ապոկալիպտիկ» բնորոշումը վերաբերում էր հնարավոր տնտեսական ցնցման սցենարին, այլ ոչ գազի թանկացման չափին։ Գալստյանի խոսքով՝ Կենտրոնական բանկը դիտարկում է նաև քիչ հավանական, բայց տնտեսական լուրջ հետևանքներով սցենարներ, սակայն դրանք հիմք չեն ընդունվում դրամավարկային քաղաքականության ընթացիկ որոշումների համար։ Այս պարզաբանումը հստակեցնում է Կենտրոնական բանկի դիրքորոշումը, սակայն չի փարատում հիմնական մտահոգությունը։ Ռուսական գազի հնարավոր թանկացումը կրկին օրակարգ է բերել Հայաստանի էներգետիկ կախվածության խնդիրը՝ բացահայտելով դրա տնտեսական հետևանքներն ու արտաքին քաղաքական որոշումների վրա հնարավոր ազդեցությունը։ Հոկտեմբերի 20-ին հրապարակված՝ Ռուսաստանի, Բելառուսի, Ղազախստանի և Ղրղզստանի համատեղ զեկույցում Հայաստանի համար ներկայացված է տնտեսական լուրջ հետևանքներով սցենար։ ԵԱՏՄ-ին Հայաստանի անդամակցության հնարավոր կասեցման դեպքում ռուսական գազի գինը կարող է աճել շուրջ 69 տոկոսով՝ հազար խորանարդ մետրի դիմաց 177,5 դոլարից հասնելով 300 դոլարի։ Ներմուծման ներկայիս ծավալների պահպանման դեպքում տարեկան լրացուցիչ ծախսը կարող է կազմել 268,5 միլիոն դոլար՝ բացասաբար անդրադառնալով տնտեսական աճի, սպառման և գնաճի վրա։ Թեև ներկայացված թվերը պայմանական հաշվարկներ են, դրանց քաղաքական նշանակությունն ակնհայտ է․ Հայաստանի արտաքին քաղաքական ընտրության հնարավոր հետևանքների շարքում Ռուսաստանն ընդգծում է նաև էներգակիրների թանկացումը՝ կրկին օրակարգ բերելով տնտեսական կախվածության և քաղաքական ինքնուրույնության փոխկապակցվածության հարցը։ Ռուսական գազի հնարավոր թանկացումը կարող է անդրադառնալ Հայաստանի տնտեսության գրեթե բոլոր ոլորտների վրա՝ բարձրացնելով արտադրության ինքնարժեքը, էլեկտրաէներգիայի, տրանսպորտի և գյուղատնտեսական արտադրանքի ծախսերը, ինչպես նաև մեծացնելով բնակչության ֆինանսական բեռը։ Ներմուծման գնի աճը կարող է ամբողջությամբ չփոխանցվել սպառողներին, սակայն լրացուցիչ ծախսերն անխուսափելիորեն կազդեն տնտեսության վրա։ Դրանց բաշխումն ու հետևանքները մեղմելու հնարավորությունները մեծապես կախված կլինեն կառավարության որոշումներից։ Խնդիրն ունի նաև քաղաքական խորքային պատճառներ։ Տասնամյակներ շարունակ Հայաստանը օգտվել է ռուսական գազի արտոնյալ գնից՝ աստիճանաբար մեծացնելով կախվածությունը մեկ մատակարարից։ Ռուսաստանը շարունակում է ապահովել Հայաստանի գազի ներմուծման հիմնական մասը, իսկ գազաբաշխման համակարգը վերահսկում է «Գազպրոմ Արմենիան»։ Այս կախվածությունը սահմանափակում է Հայաստանի բանակցային հնարավորությունները, և էներգետիկ հարաբերությունների ցանկացած լուրջ փոփոխություն կարող է անմիջական հետևանքներ ունենալ երկրի տնտեսության ու արտաքին քաղաքականության համար։ Հոկտեմբերի 20-ին հրապարակված զեկույցը բացահայտում է խնդրի քաղաքական նշանակությունը։ Ռուսաստանի և ԵԱՏՄ անդամ երեք այլ երկրների ներկայացրած հաշվարկներում գազի հնարավոր թանկացումը կապվում է Հայաստանի եվրասիական ինտեգրման վերանայման հետ։ Ըստ էության, տնտեսական արտոնությունների շարունակականությունը պայմանավորվում է Հայաստանի արտաքին քաղաքական ընտրությամբ։ Սա լուրջ հարցեր է առաջացնում էներգետիկ մատակարարումների երկարաժամկետ հուսալիության և Հայաստանի ինքնուրույն որոշումներ կայացնելու հնարավորությունների վերաբերյալ։ Գազի գնի շուրջ քննարկումն այսպիսով շատ ավելի լայն նշանակություն է ստանում՝ առնչվելով երկրի տնտեսական անվտանգությանն ու արտաքին քաղաքական ազատությանը։ Հայաստանի էներգետիկ անվտանգության հարցը պետք է դիտարկել նաև համաշխարհային շուկայում տեղի ունեցող փոփոխությունների համատեքստում։ Գազի գների տատանումները պայմանավորված են տնտեսական զարգացումներով, միջազգային հակամարտություններով և մատակարարման շղթաների փոփոխություններով։ Հայաստանի համար այս պայմաններում առավել կարևոր է ընդլայնել էլեկտրաէներգիայի ստացման այլընտրանքները, զարգացնել անհրաժեշտ ենթակառուցվածքները և աստիճանաբար նվազեցնել կախվածությունը ռուսական գազից։ Այդ նպատակին հասնելու համար անհրաժեշտ է երկարաժամկետ ռազմավարություն՝ որոշակի ներդրումային ծրագրերով, տնտեսական հաշվարկներով և իրականացման ժամկետներով։ Հայաստանն ունի էներգետիկ կախվածությունը նվազեցնելու հնարավորություններ։ Իրանի հետ համագործակցության ընդլայնումը, արևային էներգետիկայի զարգացումը, էլեկտրաէներգիայի արտադրության աղբյուրների բազմազանեցումը և տարածաշրջանային էներգետիկ կապերի ամրապնդումը կարող են աստիճանաբար մեծացնել երկրի տնտեսական ինքնուրույնությունը։ Սակայն այս ուղղություններից յուրաքանչյուրն անհրաժեշտ ներդրումներ, ենթակառուցվածքներ և երկարաժամկետ պետական աջակցություն է պահանջում։ Կարևոր է գնահատել դրանց իրական հնարավորությունները, ֆինանսավորման ծավալները և իրագործման ժամկետները։ Այս պայմաններում կարևոր է հստակեցնել նաև Կենտրոնական բանկի դերը գազի հնարավոր թանկացման տնտեսական հետևանքները կառավարելու հարցում։ Գալստյանի պարզաբանումը համապատասխանում է դրամավարկային քաղաքականության տրամաբանությանը։ Կենտրոնական բանկի հիմնական խնդիրը գնաճի վերահսկումն ու գների կայունության ապահովումն է։ Սակայն գազի հնարավոր թանկացումը կարող է միաժամանակ մեծացնել արտադրության ծախսերը, բարձրացնել ապրանքների ու ծառայությունների գները և դանդաղեցնել տնտեսական աճը։ Տոկոսադրույքների փոփոխությունը կարող է մեղմել գնաճային ճնշումները, բայց չի կարող վերացնել դրանց հիմնական պատճառը՝ էներգետիկ կախվածությունը։ Հետևաբար կառավարության առաջնահերթությունը պետք է լինի հնարավոր տնտեսական հետևանքների նախնական գնահատումը և դրանց մեղմմանն ուղղված գործնական միջոցառումների մշակումը։ Հայաստանին անհրաժեշտ են գազի հնարավոր թանկացման տնտեսական հետևանքների հրապարակային և մանրամասն հաշվարկներ։ Կառավարությունը պետք է ներկայացնի տարբեր գնային սցենարների ազդեցությունը արդյունաբերության, բնակչության, պետական բյուջեի և տնտեսական աճի վրա։ Նույնքան կարևոր է հասկանալ, թե Հայաստանն ինչ այլընտրանքներ ունի, որքան ներդրում կպահանջվի դրանց իրականացման համար և ինչ ժամկետներում հնարավոր կլինի նվազեցնել կախվածությունը մեկ մատակարարից։ Այս հարցերի պատասխանները թույլ կտան գնահատել երկրի պատրաստվածությունը հնարավոր փոփոխություններին և ժամանակին ձեռնարկել անհրաժեշտ միջոցները։ Հայաստանի էներգետիկ քաղաքականության գլխավոր նպատակը պետք է լինի տնտեսական կայունության ապահովումն ու արտաքին որոշումներից կախվածության աստիճանական նվազեցումը։ Ռուսական գազը կարող է շարունակել կարևոր տեղ զբաղեցնել երկրի էներգետիկ համակարգում, սակայն պետությունը պետք է ունենա մատակարարման այլ աղբյուրներ և պայմանների շուրջ բանակցելու իրական հնարավորություններ։ Դրանց զարգացումը կպահանջի ժամանակ, ֆինանսական միջոցներ և հետևողական քաղաքականություն։ Մարտին Գալստյանի «ապոկալիպտիկ» ձևակերպման շուրջ բանավեճը ժամանակի ընթացքում կմարի, սակայն դրա հիմքում ընկած խնդիրը կմնա Հայաստանի տնտեսական օրակարգում։ Գազի հնարավոր թանկացումը ևս մեկ անգամ ցույց է տալիս երկար տարիների էներգետիկ կախվածության հետևանքները։ Հայաստանի համար առաջիկա տարիների կարևորագույն խնդիրներից է լինելու այդ կախվածության նվազեցումը և տնտեսական որոշումների ազատության ընդլայնումը։ Դրա համար անհրաժեշտ է այսօր սկսել այն աշխատանքը, որի հետաձգումը վաղը կարող է շատ ավելի մեծ գին ունենալ։
