Նիկոլ Փաշինյանը հոկտեմբերի 29-ին հայտարարեց, որ արտահերթ խորհրդարանական ընտրությունների անհրաժեշտությունը կարող է վերանալ։ Նրա խոսքով՝ ընդդիմությանն առաջարկվելու է մի լուծում, որից վերջինս դժվարությամբ կհրաժարվի։ Վարչապետը դեռ չունի այդ առաջարկի վերջնական ձևակերպումը, սակայն արդեն մատնանշել է դրա առանցքը՝ արդյո՞ք Հայաստանի նոր Սահմանադրությունը խաղաղության գործընթացի վերջին խոչընդոտն է։ Այս հարցը Հայաստանի ներքաղաքական բանավեճից դուրս է գալիս և ուղղակիորեն հասցեագրվում Իլհամ Ալիևին։ Ընդդիմությունը սահմանադրական փոփոխությունները հետևողականորեն ներկայացրել է որպես Ադրբեջանի պահանջի կատարում։ Սակայն այդ պնդումն այժմ քաղաքական նոր հարց է առաջացնում։ Եթե Բաքուն Հայաստանի Սահմանադրությունը համարում է խաղաղության պայմանագրի ստորագրման վերջին խոչընդոտը, ապա Ալիևը պետք է հստակ պատասխանի՝ արդյո՞ք այդ խոչընդոտի վերացումից հետո պատրաստ է ստորագրել պայմանագիրը՝ առանց նոր նախապայմանների։ Այսպիսով, սահմանադրական գործընթացի շուրջ Հայաստանի քաղաքական ուժերի տարաձայնությունները հանգում են մի հարցի, որի պատասխանից է կախված նաև խաղաղության օրակարգի հետագա ընթացքի կանխատեսելիությունը։ Եթե Իլհամ Ալիևը Սահմանադրությունը համարում է խաղաղության պայմանագրի ստորագրման վերջին խոչընդոտը, ապա առաջանում է պարզ հարց. պատրա՞ստ է արդյոք նա հրապարակայնորեն պարտավորվել ստորագրել պայմանագիրը Հայաստանի սահմանադրական հանրաքվեի դրական արդյունքից հետո։ Փաշինյանի ակնարկած առաջարկի հնարավոր բովանդակությունը կարելի է փնտրել հենց այս հարցում։ Հոկտեմբերի 28-ին Արարատ Միրզոյանն արդեն ներկայացրել էր ընդդիմությանն ուղղված քաղաքական գործարքի մի տարբերակ. իշխանությունը պատրաստ է հրաժարական տալ, եթե քաղաքացիները հանրաքվեով մերժեն նոր Սահմանադրությունը։ Հաջորդ օրը վարչապետը խոսեց նոր առաջարկի մասին՝ հատուկ ընդգծելով խաղաղության գործընթացի ավարտի հարցը։ Այստեղ հնարավոր է երկու քաղաքական պարտավորությունների հանդիպում։ Հայաստանի իշխանությունը հանրաքվեի արդյունքը կապում է սեփական քաղաքական պատասխանատվության հետ։ Ադրբեջանը, իր հերթին, կարող է հստակեցնել սահմանադրական փոփոխությունից հետո խաղաղության պայմանագիրը ստորագրելու իր պատրաստակամությունը։ Առայժմ Ալիևը նման պարտավորություն չի ստանձնել։ Իսկ առանց դրա սահմանադրական փոփոխության շուրջ քաղաքական համաձայնությունը դժվար է պատկերացնել։ Բաքուն պետք է հստակ պատասխանի՝ Հայաստանի Սահմանադրության փոփոխությունն իսկապե՞ս խաղաղության պայմանագրի ստորագրման վերջին նախապայմանն է։ Եթե այո, ապա Ադրբեջանի նախագահը պետք է հրապարակայնորեն հաստատի իր պատրաստակամությունը՝ դրանից հետո առանց նոր պահանջների ստորագրելու պայմանագիրը։ Սա սկզբունքային նշանակություն ունի։ Հայաստանը չի կարող իր բարձրագույն իրավական փաստաթուղթը փոփոխելու քաղաքական որոշում կայացնել՝ խաղաղության դիմաց ստանալով հերթական անորոշ խոստումը։ Հասարակությունը պետք է իմանա, թե ինչ է հաջորդելու հանրաքվեին, ինչ պարտավորություն է ստանձնելու Ադրբեջանը, և արդյո՞ք սահմանադրական փոփոխությունը վերջնականապես փակելու է խաղաղության պայմանագրի ստորագրման շուրջ ձգվող նախապայմանների շղթան։ Այս հարցերի հստակ պատասխանները կարող են փոխել սահմանադրական բանավեճի ամբողջ ընթացքը։ Խաղաղության պայմանագրի նշանակությունը Հայաստանի համար շատ ավելի լայն է։ Դրա ստորագրումը կարող է նոր պայմաններ ստեղծել Հարավային Կովկասի տնտեսական և քաղաքական հարաբերությունների վերադասավորման համար։ Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ հաղորդակցությունների գործարկումը, տարածաշրջանային առևտրի ընդլայնումը, միջազգային տրանսպորտային ուղիներին Հայաստանի ինտեգրումը կարող են փոխել երկրի տնտեսական զարգացման հեռանկարն ու արտաքին քաղաքական հնարավորությունները։ Սակայն այս ամենը պահանջում է տևական աշխատանք, փոխադարձ պարտավորություններ, անվտանգության երաշխիքներ և ներդրումներ։ Խաղաղության պայմանագիրը կարող է դառնալ այդ գործընթացների քաղաքական հիմքը, իսկ դրանց իրականացումը՝ տարիներ պահանջել։ Հենց այստեղ է «վերջին խոչընդոտի» հարցի էությունը։ Անհրաժեշտ է հստակ տարանջատել խաղաղության պայմանագրի ստորագրման նախապայմանները հետագա կարգավորման դեռևս չլուծված հարցերից։ Հակառակ դեպքում Բաքուն միշտ կարող է նոր պահանջ ներկայացնել՝ խաղաղության վերջնական հաստատումը կրկին հետաձգելով։ Հայաստանի ներքաղաքական հաշվարկը նույնպես պարզ է։ ՔՊ-ն ունի 64 մանդատ, իսկ նոր Սահմանադրությունը հանրաքվեի դնելու համար անհրաժեշտ է 70 ձայն։ Փաշինյանին պակասող վեց ձայնը կարող է դառնալ քաղաքական նոր համաձայնության հիմք։ Սակայն այդ համաձայնության հեռանկարը մեծապես կախված է Բաքվի դիրքորոշումից։ Եթե Ալիևը հրապարակայնորեն հաստատի, որ սահմանադրական փոփոխությունից հետո խաղաղության պայմանագիրը կստորագրվի առանց նոր նախապայմանների, ընդդիմությունը կհայտնվի քաղաքական նոր իրավիճակում։ Նա ստիպված կլինի հստակ բացատրել իր դիրքորոշումը՝ հաշվի առնելով արդեն ձևակերպված խաղաղության հեռանկարը։ Միաժամանակ, Ադրբեջանի նման պարտավորությունը չի վերացնի նոր Սահմանադրության բովանդակության և ընդունման անհրաժեշտության շուրջ առկա հիմնավոր հարցերը։ Ի վերջո, Սահմանադրության ճակատագիրը որոշելու է Հայաստանի ժողովուրդը։ Այդ որոշումը պետք է կայացվի հստակ քաղաքական հեռանկարի և ամբողջական տեղեկատվության հիման վրա։ Փաշինյանի առաջարկի իրական նշանակությունն էլ այստեղ է։ Եթե հաջողվի ստանալ Ադրբեջանի նախագահի հրապարակային և միանշանակ պարտավորությունը, սահմանադրական բանավեճը նոր բովանդակություն կստանա, իսկ խորհրդարանական փակուղին հաղթահարելու հնարավորություն կառաջանա։ Այժմ քաղաքական նախաձեռնության կարևոր մասը տեղափոխվում է Բաքու։ Ալիևը պետք է պատասխանի մի հարցի, որից կարող են կախված լինել Հայաստանի սահմանադրական գործընթացի ընթացքը և խաղաղության պայմանագրի ստորագրման հեռանկարը։ Պատրա՞ստ է արդյոք Ադրբեջանի նախագահը հայտարարել, որ Հայաստանի Սահմանադրության փոփոխությունը խաղաղության ճանապարհին իր վերջին պահանջն է, և դրանից հետո Բաքուն առանց նոր նախապայմանների կստորագրի պայմանագիրը։ Այս պատասխանը կարող է պարզել նաև ավելի սկզբունքային հարց. Բաքուն իսկապե՞ս ձգտում է ավարտել խաղաղության բանակցությունները, թե՞ Հայաստանի Սահմանադրությունը շարունակում է օգտագործել նոր պահանջներ առաջադրելու և պայմանագրի ստորագրումը հետաձգելու համար։
