Թուրք-ադրբեջանական հարաբերություններում կուտակված լարվածությունն արդեն նկատելի է նաև դիվանագիտական արարողակարգում։ Հոկտեմբերի 29-ին Բաքվում Թուրքիայի Հանրապետության օրվա ընդունելությանը Ադրբեջանը ներկայացրել է տրանսպորտի նախարարը՝ խորհրդարանի նախագահի փոխարեն։ Առաջին հայացքից արարողակարգային այս փոփոխությունը քաղաքական նշանակություն է ստանում երկու երկրների միջև վերջին տարաձայնությունների համատեքստում։ Դիվանագիտական ներկայացվածության մակարդակն ինքնին ուղերձ է, հատկապես այն դաշնակիցների հարաբերություններում, որոնք տասնամյակներ շարունակ ընդգծել են իրենց բացառիկ մտերմությունը։ Ադրբեջանական իշխանամերձ մամուլը Բաքվի քայլը բացատրում է դիվանագիտական փոխադարձության սկզբունքով։ Մայիսին Ադրբեջանի Անկախության օրվա միջոցառմանը Թուրքիան նույնպես ներկայացված էր նախարարի մակարդակով։ Բաքվի դժգոհությունն ունի նաև մեկ այլ պատճառ։ Ադրբեջանական լրատվամիջոցների փոխանցմամբ՝ Անկարան մերժել է Ադրբեջանի Անկախության օրվա առթիվ խորհրդանշական շինություններն ադրբեջանական դրոշի գույներով լուսավորելու խնդրանքը, որը նախկինում սովորաբար բավարարվում էր։ Դիվանագիտական այս փոքր դրվագը քաղաքական նշանակություն է ստանում երկու երկրների հարաբերություններում կուտակված լարվածության պայմաններում։ Առավել ուշագրավ էր Իլհամ Ալիևի բացակայությունը հոկտեմբերի 30-ին Անկարայում կայացած Թյուրքական պետությունների կազմակերպության գագաթնաժողովից՝ չնայած Էրդողանի անձնական հրավերին։ Բաքուն դա բացատրեց նախապես ծրագրված միջոցառումներով։ Սակայն վերջին շաբաթների դիվանագիտական միջադեպերն ու ադրբեջանական իշխանամերձ մամուլում հնչող դժգոհությունները Ալիևի բացակայությանը քաղաքական լրացուցիչ նշանակություն են հաղորդում։ Երկու երկրների հարաբերություններում կուտակված տարաձայնություններն արդեն նկատելի են նաև բարձր մակարդակի շփումներում։ Ի՞նչ է տեղի ունենում Անկարայի և Բաքվի հարաբերություններում, և ինչո՞ւ է տասնամյակներ շարունակ երկու երկրների ռազմավարական մտերմությունը խորհրդանշող «Մեկ ազգ, երկու պետություն» բանաձևն այսօր նոր քաղաքական փորձության առաջ կանգնել։ Սեպտեմբերին Ադրբեջանի դպրոցներում գլխաշոր կրելու արգելքի շուրջ առաջացած տարաձայնություններն ի հայտ բերեցին Անկարայի և Բաքվի հարաբերություններում կուտակված ավելի խոր քաղաքական ու գաղափարական հակասությունները։ Էրդողանի քաղաքական համակարգում իսլամական արժեքներն առանցքային տեղ ունեն։ Ալիևի իշխանությունը, իր հերթին, աշխարհիկ պետական կարգը դիտարկում է որպես հասարակության նկատմամբ վերահսկողության և երկրի ներքին քաղաքական ինքնուրույնության պահպանման կարևոր հիմք։ Թուրքիայից հնչած քննադատությունը Բաքվում ընկալվեց որպես միջամտություն երկրի ներքին գործերին։ Դրան հաջորդեցին թուրք որոշ քաղաքացիների մուտքի արգելքներ, փոխադարձ դժգոհություններ և լարվածությունը մեղմելու դիվանագիտական քայլեր։ Միջադեպը բացահայտեց երկու երկրների քաղաքական շահերի և գաղափարական առաջնահերթությունների միջև առկա տարբերությունները։ Սակայն հարաբերությունների իրական փորձությունը տարածաշրջանային ազդեցության հարցն է։ Ադրբեջանը 2020 թվականի պատերազմից հետո զգալիորեն մեծացրել է իր քաղաքական ինքնավստահությունը։ Բաքուն իրեն տեսնում է որպես Կասպից ավազանի էներգետիկ ու տրանսպորտային հանգույց, ինքնուրույն հարաբերություններ է զարգացնում Իսրայելի, Ռուսաստանի, Իրանի և արևմտյան կենտրոնների հետ։ Անկարայի հետ դաշինքը շարունակում է կենսական նշանակություն ունենալ, բայց Ալիևն ակնհայտորեն ցանկանում է, որ այդ հարաբերություններում Ադրբեջանի քաղաքական ինքնուրույնությունն ավելի ընդգծված լինի։ Իսրայելի հարցը հակասությունների ամենաբնորոշ օրինակն է։ Էրդողանը Գազայի պատերազմի պատճառով կոշտ առճակատման մեջ է Իսրայելի հետ, մինչդեռ Բաքուն պահպանում է նրա հետ ռազմավարական համագործակցությունը։ Այս տարբերությունը բացահայտում է երկու երկրների արտաքին քաղաքական հաշվարկների առանձնահատկությունները։ Անկարան վերջին տարիներին փորձում է ընդլայնել իր տնտեսական և քաղաքական ներկայությունը Հարավային Կովկասում։ Հայաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորումը կարող է ծառայել այդ նպատակին։ Բաքուն, իր հերթին, ձգտում է պահպանել հայ-թուրքական գործընթացի վրա ունեցած ազդեցությունը։ Անկարայի և Բաքվի քաղաքական առաջնահերթությունների տարբերությունը կարող է նոր հնարավորություններ ստեղծել հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման, երկու երկրների միջև սահմանային անցակետերի գործարկման և տարածաշրջանային հաղորդակցությունների վերականգնման համար։ Երևանը պետք է ուշադիր հետևի այս զարգացումներին՝ հաշվի առնելով թուրք-ադրբեջանական դաշինքի ամուր ռազմական, տնտեսական և էներգետիկ կապերը։ Անկարայի և Բաքվի տարաձայնությունները Հայաստանի համար ինքնին նոր հնարավորություններ չեն ստեղծում։ Երևանը պետք է առաջնորդվի սեփական ռազմավարական շահերով՝ հետևողականորեն առաջ մղելով հայ-թուրքական և հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների կարգավորման և տարածաշրջանային հաղորդակցությունների վերականգնման օրակարգը։ Հայաստանի արտաքին քաղաքականությունը չի կարող կառուցվել այլ պետությունների հարաբերություններում առաջացող լարվածության հաշվարկով։ Հայաստանի ռազմավարական շահը երկու հարևանների հետ հարաբերությունների կարգավորումն է, կայուն խաղաղության հաստատումն ու տարածաշրջանային համագործակցության զարգացումը։ Իլհամ Ալիևի բացակայությունն Անկարայի գագաթնաժողովից, վերջին դիվանագիտական միջադեպերի համատեքստում, նոր հարցեր է առաջացնում թուրք-ադրբեջանական հարաբերությունների հետագա ընթացքի վերաբերյալ։ Առայժմ վաղ է խոսել ռազմավարական դաշինքում էական փոփոխությունների մասին, սակայն տեղի ունեցածը վկայում է երկու երկրների քաղաքական շահերի և առաջնահերթությունների միջև առկա տարաձայնությունների մասին։ Վերջին իրադարձությունները հիշեցնում են, որ «Մեկ ազգ, երկու պետություն» բանաձևի հիմքում երկու ինքնիշխան պետություններ են՝ սեփական շահերով, քաղաքական հաշվարկներով և տարածաշրջանի ապագայի վերաբերյալ առանձին պատկերացումներով։ Հայաստանի համար այս զարգացումներից բխող գլխավոր հետևությունը սեփական արտաքին քաղաքականության հետևողականության անհրաժեշտությունն է։ Երևանը պետք է շարունակի առանձին աշխատանքը Անկարայի և Բաքվի հետ՝ առաջնորդվելով խաղաղության, ինքնիշխանության և տարածաշրջանային համագործակցության իր առաջնահերթություններով։ Երկու հարևանների միջև տարաձայնությունների խորացումը Հայաստանի ռազմավարական հաշվարկների հիմք դարձնելը կարող է շեղել այդ նպատակներից։ Հայաստանի իրական քաղաքական ձեռքբերումը կլինի սեփական շահերն առաջ տանելու կարողությունը՝ անկախ Անկարայի և Բաքվի հարաբերությունների ընթացքից։ Լուսանկարում՝ Ադրբեջանի թվային զարգացման և տրանսպորտի նախարար Ռաշադ Նաբիևը և Ադրբեջանում Թուրքիայի դեսպան Բիրոլ Աքգյունը՝ Բաքվում Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադրման 103-ամյակին նվիրված պաշտոնական ընդունելության ժամանակ
