Հայաստանի ընդդիմության մի հատվածը Նիկոլ Փաշինյանի՝ «Արցախը Հայաստան է, և վերջ» հայտարարությունը համարում է 2020 թվականի պատերազմի պատճառներից մեկը։ Սակայն Հայաստանի անկախության հռչակագիրը դեռ 1990 թվականին հղում էր արել Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի վերամիավորման մասին որոշմանը։ Այսօր Հռչակագիրն ազգային սրբություն համարող քաղաքական գործիչները Փաշինյանին մեղադրում են հենց այդ պատմական ձգտումը հրապարակավ արտահայտելու համար։ Այս հակասությունը բացահայտում է մեր պետական մտածողության խորքային արատներից մեկը։ Երրորդ Հանրապետության հիմնադիր քաղաքական վերնախավը պետականության հիմքում ամրագրել էր մեծ նպատակներ, որոնց իրականացման հնարավորությունների, քաղաքական հետևանքների և դրանց համար պատասխանատվության մասին տասնամյակներ շարունակ խուսափել է հասարակության հետ անկեղծ խոսելուց։ Այդպես ինքնախաբեությունը դարձել է պետական քաղաքականության բաղկացուցիչ մաս, իսկ հանդիսավոր հռչակագրերը՝ իրական խնդիրներից խուսափելու հարմար միջոց։ Այս հակասությունը բացահայտում է Հայաստանի պետականության ձևավորման տարիներից ժառանգված լուրջ խնդիր. քաղաքական նպատակները հռչակվել են առանց դրանց իրականացման հնարավորությունների և հետևանքների ազնիվ գնահատման։ Տասնամյակներ շարունակ այդ երկակիությունը դարձել է պետական քաղաքականության ընդունված գործելակերպ՝ խորացնելով հասարակության պատկերացումների և երկրի իրական հնարավորությունների միջև անջրպետը։ 1990 թվականին Հայաստանի անկախության հռչակագրի հեղինակները պետականության հիմնադիր փաստաթղթում ուղղակի հղում արեցին Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի վերամիավորման մասին 1989 թվականի դեկտեմբերի 1-ի որոշմանը։ Հինգ տարի անց այդ Հռչակագրի հիմնարար սկզբունքներին և համազգային նպատակներին հղումն ամրագրվեց նաև Սահմանադրության նախաբանում։ Այսպիսով՝ վերամիավորման գաղափարը անկախ Հայաստանի քաղաքական օրակարգում ուներ պաշտոնապես արձանագրված պատմական հիմք։ Այն արտահայտում էր հանրապետության հիմնադիր սերնդի քաղաքական կամքը։ Հետևաբար այսօր այդ գաղափարի հրապարակային արտահայտությունը պատերազմաբեր համարող գործիչները պարտավոր են բացատրել նաև սեփական քաղաքական ժառանգության այս հիմնարար հակասությունը։ 2019 թվականին Ստեփանակերտի հրապարակում Նիկոլ Փաշինյանի հնչեցրած «Արցախը Հայաստան է, և վերջ» հայտարարությունը բառացիորեն չէր կրկնում Անկախության հռչակագիրը, սակայն արտահայտում էր դրա հիմքում դրված քաղաքական գաղափարը։ Այդ գաղափարի ակունքները հասնում են Երրորդ Հանրապետության հիմնադրման տարիներին։ Հետևաբար Փաշինյանի հայտարարությունը պատերազմաբեր համարող գործիչները պարտավոր են պատասխանել մի սկզբունքային հարցի. ինչպե՞ս կարող էր անկախ պետականության հիմնադիր փաստաթղթում տեղ գտած քաղաքական գաղափարը դառնալ անպատասխանատվության և պատերազմի պատճառ հենց այն պահին, երբ երկրի վարչապետը հրապարակավ արտահայտեց այն։ Եվ եթե այդ գաղափարն իսկապես այդքան վտանգավոր էր, ինչո՞ւ են այսօր նույն քաղաքական շրջանակները պատրաստ պայքարելու այն ամրագրած Հռչակագրի անձեռնմխելիության համար։ Ինչպե՞ս բացատրել, որ նույն քաղաքական գործիչներն այսօր ազգային արժանապատվության հարց են դարձրել մի փաստաթղթի պաշտպանությունը, որի հիմքում ամրագրված գաղափարի հրապարակային արտահայտությունը համարում են պատերազմաբեր։ Եթե այդ գաղափարը պետականության համար այդքան վտանգավոր էր, ինչո՞ւ են շարունակում պահանջել դրա անվերապահ պահպանումը։ Այս հակասությունը բացահայտում է տասնամյակներով արմատավորված քաղաքական ինքնախաբեությունը. հռչակագրերում ամրագրել ազգային մեծ նպատակներ, բայց խուսափել դրանց իրականացման հնարավորությունների և հետևանքների համար պատասխանատվություն ստանձնելուց։ Այս հակասության արմատները Հայաստանի անկախության առաջին տարիներին ձևավորված քաղաքական մտածողության մեջ են, որի հետևանքները շարունակում են ազդել մեր պետականության և քաղաքական որոշումների վրա։ Անկախ Հայաստանի հիմնադիր քաղաքական վերնախավը պետականության հիմքում ամրագրեց պատմական մեծ նպատակներ՝ հասարակության հետ անկեղծորեն չքննարկելով դրանց իրականացման հնարավորություններն ու գինը։ Այդ մոտեցումը հետագայում դարձավ պետական քաղաքականության ընդունված գործելակերպ։ Ազգային ձգտումները հռչակվեցին անձեռնմխելի, դրանց իրագործման ճանապարհն ու պատասխանատվությունը մնացին անորոշ։ Տասնամյակներ շարունակ իշխանությունները խուսափեցին հասարակությանը բացատրելուց, թե ինչ էր իրականում հնարավոր ապահովել Հայաստանի ունեցած ուժերով և միջազգային պայմաններում։ Այսպես ձևավորվեց քաղաքական ինքնախաբեության մի համակարգ, որի հիմքում ընկած էր վտանգավոր համոզմունք՝ պատմական իրավունքի հռչակումն արդեն բավարար է այն պետական քաղաքականության հիմք համարելու համար։ Տարիների ընթացքում այս երկակիությունը արմատավորվեց պետական քաղաքականության մեջ։ Իշխանությունները հասարակությանը խոստանում էին պատմական արդարության հաղթանակ, բանակցություններում քննարկում տարածքային փոխզիջումներ, սակայն խուսափում էին բացատրելուց, թե իրականում ինչ լուծում էին հնարավոր համարում և ինչ գին էր պահանջելու այն։ Ազգային մեծ նպատակների շուրջ ձևավորվեց հանրային համաձայնություն՝ առանց դրանց հասնելու ճանապարհի շուրջ ազնիվ քննարկման։ Այդպես քաղաքական պատասխանատվությունն անընդհատ հետաձգվեց, իսկ հասարակությունը զրկվեց իր երկրի ապագայի վերաբերյալ գիտակցված ընտրություն կատարելու հնարավորությունից։ Այս երկակիությունը տասնամյակներ շարունակ հարմար էր Հայաստանի իշխանություններին։ Այն թույլ էր տալիս պահպանել ազգային մեծ նպատակների շուրջ ձևավորված սպասումները և խուսափել հասարակությանը ճշմարտությունն ասելու քաղաքական պատասխանատվությունից։ Չէին տրվում ամենակարևոր հարցերի պատասխանները. ինչի՞ էր իրականում ընդունակ Հայաստանը, ինչպե՞ս էր ապահովելու իր անվտանգությունը, ի՞նչ զիջումներ էին անհրաժեշտ խաղաղության հասնելու համար և ի՞նչ հետևանքներ կունենար դրանց մերժումը։ Այս հարցերի հետաձգումը քաղաքական հաշվարկ էր, որի գինը տարիների ընթացքում շարունակաբար աճում էր։ Իշխանությունները շահում էին ժամանակ, հասարակությունը՝ կորցնում իր ապագայի մասին իրատեսական պատկերացում կազմելու հնարավորությունը։ Տարիների ընթացքում պետական քաղաքականությունը գնալով հեռացավ երկրի իրական հնարավորություններից։ Հանդիսավոր հռչակագրերն ու հայրենասիրական ճառերը հասարակության մեջ ամրապնդում էին համոզմունքը, որ պատմական արդարությունն անպայման հաղթելու է։ Այդ վստահությունը քաղաքական իշխանություններին թույլ էր տալիս անտեսել բանակցային գործընթացի ձախողումները, տնտեսական մեկուսացման հետևանքները և տարածաշրջանում ուժերի հարաբերակցության փոփոխությունը։ Ամեն հետաձգված որոշում ավելի էր դժվարացնում հաջորդ ընտրությունը։ Ժամանակը, որի վրա այդքան հույս էինք դրել, աշխատում էր նաև մեր հակառակորդի օգտին։ Ի վերջո, տարիներով կուտակված քաղաքական սխալների ու ինքնախաբեության գինը Հայաստանը վճարեց մարդկային կյանքերով, տարածքային կորուստներով և անվտանգության ծանրագույն ճգնաժամով։ 1918 թվականի մայիսի 28-ին անկախություն հռչակած Հայաստանն ընդամենը մեկ շաբաթ անց Բաթումում ստիպված էր ընդունել ծայրահեղ ծանր խաղաղության պայմաններ։ Առաջին Հանրապետության ղեկավարները կանգնած էին դաժան իրականության առաջ։ Պատմական իրավունքներն ու ազգային մեծ նպատակները չէին կարող փոխել ուժերի հարաբերակցությունը։ Նորաստեղծ պետության գոյությունը վտանգված էր, և նրա ղեկավարները ստիպված էին որոշումներ ընդունել՝ հաշվի առնելով երկրի իրական հնարավորությունները։ Այդ ծանր ընտրությունը հայոց պետականության պատմության կարևորագույն դասերից մեկն է։ Պետական պատասխանատվությունը պահանջում է սեփական ուժերի սթափ գնահատում, անգամ ամենացավոտ որոշումների պահին։ Երրորդ Հանրապետության քաղաքական վերնախավը տասնամյակներ շարունակ խուսափեց այդ դասից անհրաժեշտ հետևություններ անելուց։ Պետական նպատակները ձևակերպվում էին պատմական արդարության մասին պատկերացումներով, իսկ դրանց իրագործման հնարավորությունները մնում էին լուրջ քննարկումից դուրս։ Այդպես քաղաքական ցանկությունները հաճախ զբաղեցրին պետական ռազմավարության տեղը, իսկ դժվար որոշումները հետաձգվեցին՝ ավելի ծանր հետևանքներով վերադառնալով հասարակությանը։ 2020 թվականի պատերազմը Փաշինյանի մեկ հայտարարությամբ բացատրելը չափազանց պարզունակ մոտեցում է։ Պատերազմը տարիներով կուտակված ռազմական, դիվանագիտական և աշխարհաքաղաքական խնդիրների, բանակցային գործընթացի ձախողումների ու տարածաշրջանում ուժերի հարաբերակցության փոփոխության հետևանք էր։ Սակայն Փաշինյանին իր հայտարարության համար մեղադրող գործիչները պարտավոր են անդրադառնալ նաև սեփական քաղաքական ժառանգությանը։ Վերամիավորման գաղափարը Երրորդ Հանրապետության հիմնադիր փաստաթղթում ամրագրած քաղաքական սերունդը չի կարող խուսափել այդ գաղափարի հետագա քաղաքական հետևանքների քննարկումից։ Այս հակասության իրավական կողմը ևս կարևոր է։ 2024 թվականի սեպտեմբերի 26-ին Սահմանադրական դատարանը պարզաբանեց, որ Անկախության հռչակագրին Սահմանադրության նախաբանում կատարված հղումը վերաբերում է Սահմանադրությամբ ամրագրված սկզբունքներին և նպատակներին։ Հռչակագրի ամբողջ բովանդակությունը սահմանադրական ուժ չունի։ Այս որոշումը հստակեցրեց երկու փաստաթղթերի իրավական հարաբերությունը։ Սակայն այն չլուծեց քաղաքական խնդիրը։ Հռչակագիրն այսօր շարունակում է ներկայացվել որպես ազգային ինքնության անձեռնմխելի խորհրդանիշ, և դրա շուրջ բանավեճը հաճախ ընթանում է առանց փաստաթղթի բովանդակության ու քաղաքական հետևանքների լուրջ քննարկման։ Խնդիրը վաղուց գերազանցել է Փաշինյանի և ընդդիմության քաղաքական հակամարտության շրջանակը։ Հայաստանը պետք է վերջապես հստակեցնի իր պետականության նպատակները և դրանց իրականացման հնարավորությունները։ Մեզ անհրաժեշտ է Սահմանադրություն, որի դրույթները հասկանալի են հասարակությանը, համապատասխանում են պետության իրական շահերին և քաղաքական պատասխանատվություն են ենթադրում։ Պետության գլխավոր փաստաթուղթը չի կարող ծառայել որպես պատմական ցանկությունների հանդիսավոր ժողովածու, որի բովանդակությունն իշխանությունները գործնական քաղաքականության մեջ հարկադրված են շրջանցել։ Նիկոլ Փաշինյանի բարձրացրած՝ Սահմանադրության և մեր ապրած իրականության համապատասխանության հարցը հենց այս պատճառով լուրջ քննարկման արժանի է։ Այն առնչվում է Հայաստանի ինքնիշխանությանը, անվտանգությանը և պետականության ապագային։ Ադրբեջանի նախագահի պահանջները չեն կարող որոշել մեր սահմանադրական օրակարգը։ Հայաստանի Սահմանադրության ընդունումը, փոփոխությունը և դրա բովանդակության շուրջ որոշումները Հայաստանի ժողովրդի ինքնիշխան իրավունքն են։ Սակայն արտաքին ճնշումների առկայությունը չի ազատում մեզ սեփական պետական քաղաքականության հակասությունները վերանայելու պատասխանատվությունից։ Երրորդ Հանրապետության հիմնադիր սերնդի պատմական վաստակն անուրանալի է։ Անկախության վերականգնումը նրանց մեծագույն ձեռքբերումն էր։ Այդ ձեռքբերումը հարգելու լավագույն ճանապարհներից մեկը պետականության ձևավորման ընթացքում թույլ տրված սխալների ազնիվ գնահատումն է։ Պատմական վաստակը չի կարող հավերժ արդարացնել քաղաքական որոշումները, հատկապես այն որոշումները, որոնց հետևանքների հետ շարունակում ենք առերեսվել այսօր։ Ահա այս ամենի ֆոնին առանձնապես տարօրինակ է լսել ազգային արժանապատվության մասին այն գործիչների դատողությունները, որոնք Փաշինյանին մեղադրում են իրենց իսկ քաղաքական ժառանգության հիմքում դրված գաղափարը հրապարակավ արտահայտելու համար։ Նրանց փաստարկներից հետևում է, որ պետականության հիմնադիր փաստաթղթում կարելի էր ամրագրել մի նպատակ, որի բարձրաձայնումը հետագայում կարող էր պատերազմ հրահրել։ Այդ տրամաբանությամբ Հռչակագիրը պետք էր սրբորեն պահպանել, իսկ դրա քաղաքական բովանդակության մասին՝ հնարավորինս լռել։ Սա արդեն պետական մտածողության լուրջ ճգնաժամի վկայություն է։ Տասնամյակներով ազգային նպատակների շուրջ ձևավորված քաղաքական երկակիությունն այսօր էլ խանգարում է պետության ապագայի մասին անկեղծ խոսակցությանը։ Մենք շարունակում ենք վիճել խորհրդանիշների անձեռնմխելիության շուրջ՝ խուսափելով դրանց իրական բովանդակության և քաղաքական պատասխանատվության հարցերից։ Պետությունը չի կարող տասնամյակներով ապրել սեփական հռչակած նպատակների և իրական քաղաքականության միջև խորացող հակասությամբ։ Առավել ևս՝ ազգային սրբություն համարել մի փաստաթուղթ, որի հիմքում դրված գաղափարի հրապարակային արտահայտությունն այսօր ներկայացվում է որպես պատերազմի պատճառներից մեկը։ Այս հակասությունը բացահայտում է մեր պետական մտածողության ամենածանր խնդիրներից մեկը. քաղաքական առաջնորդները տասնամյակներ շարունակ հասարակությունից ակնկալել են հավատարմություն մեծ նպատակներին՝ խուսափելով դրանց իրագործման հնարավորությունների և հետևանքների մասին անկեղծ խոսակցությունից։ Տարիների ընթացքում քաղաքական ինքնախաբեությունը արմատավորվեց պետական մտածողության մեջ, իսկ հռչակված նպատակների ու ընդունված որոշումների հետևանքների համար պատասխանատվություն չստանձնելը դարձավ իշխանության սովորական գործելակերպ։ Հայաստանի պետականությունն այլևս չի կարող իրեն թույլ տալ այդ շռայլությունը։ Անկախության հռչակումից երեսունվեց տարի անց Հայաստանին անհրաժեշտ է ազատվել պետական մտածողության այդ երկակիությունից։ Մեր անկախության նկատմամբ ամենամեծ հարգանքը սեփական պետության իրական հնարավորություններն ու նպատակները ազնվորեն գնահատելու կարողությունն է։ Պետական արժանապատվությունը պահանջում է պատասխանատվություն մեր գրածի, ասածի և արածի համար։
