Հոկտեմբերի 10-ից Եվրամիությունում ուժի մեջ մտած հայկական ապրանքների մաքսային արտոնությունները գործնականում լիարժեք չեն կիրառվել մինչև նոյեմբերի 3-ը։ Պատճառը ԵՄ մաքսային TARIC համակարգում համապատասխան փոփոխությունների ուշացումն էր, որի հետևանքով հայկական ապրանքներ ներմուծող գործարարները ստիպված են եղել վճարել արդեն իսկ վերացված մաքսատուրքերը։ Հայաստանի արտաքին գործերի և միջազգային առևտրի նախարարությունը հայտնում է, որ այդ գումարները պետք է վերադարձվեն, սակայն դեռ պարզ չէ, թե որքան գումար է գանձվել, քանի գործարար է տուժել և ինչ ծախսեր են առաջացել ուշացման հետևանքով։ Այս միջադեպը լուրջ հարցեր է առաջացնում մաքսային արտոնությունների կիրառման նկատմամբ պետական վերահսկողության, եվրոպական կառույցների հետ համագործակցության և արտահանողների շահերի պաշտպանության արդյունավետության վերաբերյալ։ Առաջանում է նաև պատասխանատվության հարցը. ինչո՞ւ խնդիրը ժամանակին չի հայտնաբերվել, և ի՞նչ է արվել հայկական արտահանողների շահերը պաշտպանելու համար։ Հոկտեմբերի 10-ից ուժի մեջ մտած Եվրամիության 2026/2269 կանոնակարգով հայկական ապրանքների համար երկու տարի ժամկետով սահմանվել են մաքսային արտոնություններ։ Եվրահանձնաժողովի գնահատմամբ՝ դրանք ընդգրկում են Հայաստանից ԵՄ արտահանման շուրջ 80 տոկոսը։ Մի շարք ապրանքների համար վերացվել են մաքսատուրքերը, իսկ գյուղատնտեսական որոշ ապրանքների համար սահմանվել են արտոնյալ ներմուծման առավելագույն ծավալներ։ Այս որոշումը հնարավորություն է տալիս հայկական արտադրանքն ավելի մրցունակ գներով ներկայացնել եվրոպական շուկայում, ընդլայնել արտահանման ծավալները և նվազեցնել Հայաստանի արտաքին առևտրի կախվածությունը ավանդական շուկաներից։ Եվրոպական շուկա մուտքի պայմանների այս փոփոխությունը տնտեսական կարևոր նշանակություն ունի։ Ռուսաստանի սահմանած առևտրային սահմանափակումներից հետո հայ արտադրողների համար եվրոպական ուղղությունը դառնում է վաճառքի շուկաների բազմազանեցման անհրաժեշտ հնարավորություն։ Մաքսային արտոնությունները կարող են բարձրացնել հայկական արտադրանքի մրցունակությունը, բարելավել գնային պայմանները և նպաստել նոր առևտրային պայմանագրերի կնքմանը։ Սակայն մաքսային արտոնությունների կիրառման ուշացման հետևանքով գործարարները ստիպված են եղել լրացուցիչ վճարումներ կատարել՝ կրելով չնախատեսված ֆինանսական ծախսեր։ Ներմուծման պահին վճարված մաքսատուրքը նվազեցնում է շրջանառու միջոցները, կարող է ազդել ապրանքի ինքնարժեքի և գնային առաջարկի վրա։ Հետագա վերադարձը վերականգնում է գանձված գումարը, սակայն ինքնին չի հատուցում սպասելու ընթացքում առաջացած ֆինանսավորման ծախսերը կամ առևտրային հնարավոր կորուստները։ Առանձնապես ուշագրավ է խնդրի բացահայտման հանգամանքը։ Նախարարության հաղորդագրությունից պարզվում է, որ TARIC համակարգում արտոնությունների բացակայության մասին հայկական կողմը տեղեկացել է Բելգիա ապրանքներ ներմուծող գործարարներից։ Հետևաբար առաջանում են հիմնավոր հարցեր։ Ո՞ր օրվանից են պետական մարմինները տեղյակ եղել տեխնիկական անհամապատասխանությանը։ Ի՞նչ աշխատանք է իրականացվել մինչև գործարարների ահազանգը։ Արդյո՞ք ստուգվել է արտոնությունների կիրառումը Եվրամիության մյուս անդամ պետությունների մաքսակետերում։ Այս հարցերի պարզաբանման համար անհրաժեշտ է հրապարակել, թե պետական մարմինները երբ են տեղեկացել խնդրին, ինչ քայլեր են ձեռնարկել դրա լուծման ուղղությամբ և որքան ժամանակ է պահանջվել եվրոպական գործընկերների հետ հարցը կարգավորելու համար։ Առանձին ուսումնասիրության է արժանի վճարված մաքսատուրքերի վերադարձի մեխանիզմը։ ԵՄ մաքսային օրենսդրությամբ ներմուծման մաքսային պարտավորության համար սովորաբար պատասխանատու է մաքսային հայտարարատուն։ Հայկական արտադրողի, եվրոպական ներմուծողի և միջնորդի ֆինանսական հարաբերությունները կախված են պայմանագրային պայմաններից։ Հետևաբար վերադարձված գումարի վերջնական ստացողը և դրա տնտեսական շահառուն կարող են տարբեր լինել։ Այս հանգամանքը հատկապես կարևոր է հայաստանցի փոքր արտադրողների համար։ Գործարքի ընթացքում գանձված մաքսատուրքը կարող էր ներառվել վաճառքի գնի, փոխհատուցման կամ այլ պայմանագրային հաշվարկների մեջ։ Պետական աջակցությունն արդյունավետ կլինի վերադարձման իրավունքի, անհրաժեշտ փաստաթղթերի և գումարների փոխանցման կարգի հստակ պարզաբանման դեպքում։ Մաքսային արտոնություններից օգտվելու համար անհրաժեշտ է պահպանել սահմանված իրավական պահանջները։ Դրանք գործում են կանոնակարգով նախատեսված ապրանքների նկատմամբ, որոնց հայկական ծագումը պետք է հաստատվի համապատասխան փաստաթղթերով։ Գյուղատնտեսական որոշ ապրանքների համար սահմանված են նաև արտոնյալ ներմուծման առավելագույն ծավալներ։ Հետևաբար հոկտեմբերի 10-ից հետո վճարված մաքսատուրքերի վերադարձը կախված է յուրաքանչյուր ապրանքի համար սահմանված պայմանների կատարումից և համապատասխան փաստաթղթերի առկայությունից։ Առայժմ հայտնի չէ, թե որքան մաքսատուրք է գանձվել հայկական ապրանքների ներմուծման համար, քանի գործարար է առնչվել խնդրին և ինչ ժամկետներում կվերադարձվեն վճարված գումարները։ Նախարարությունը պետք է հրապարակի համապատասխան տվյալները, պարզաբանի ուշացման պատճառները և ապահովի գործարարների համար հասկանալի ու արագ վերադարձման ընթացակարգ։ Այս միջադեպը նաև Հայաստանի արտահանման քաղաքականության կազմակերպման լուրջ հարցեր է առաջացնում։ Եվրոպական շուկայում հայկական արտադրանքի առաջխաղացումը պահանջում է մաքսային կանոնների հետևողական վերահսկողություն, գործարարների ժամանակին իրազեկում և եվրոպական կառույցների հետ արդյունավետ համագործակցություն։ Պետական մարմինների պարտականությունն է կանխել վարչական խնդիրների հետևանքով առաջացող լրացուցիչ ծախսերը և ապահովել ձեռք բերված արտոնությունների լիարժեք կիրառումը։ Եվրամիության սահմանած արտոնությունները գործելու են երկու տարի։ Այդ ժամկետը կարևոր հնարավորություն է հայկական արտադրողների համար՝ եվրոպական շուկայում ամրապնդվելու, նոր գնորդներ ձեռք բերելու և երկարաժամկետ առևտրային կապեր հաստատելու նպատակով։ Արտահանման յուրաքանչյուր չնախատեսված ծախս նվազեցնում է այդ հնարավորություններից օգտվելու արդյունավետությունը և ազդում հայկական ապրանքների մրցունակության վրա։ Նոյեմբերի 3-ին արձանագրված տեխնիկական կարգավորումը դեռևս չի նշանակում խնդրի ամբողջական լուծում։ Անհրաժեշտ է ապահովել մաքսատուրքերի վերադարձը, գնահատել ուշացման ֆինանսական հետևանքները և պարզել պատասխանատու կառույցների գործողությունների արդյունավետությունը։ Հայաստանի տնտեսական շահերի պաշտպանությունը պահանջում է պետական համակարգի հետևողական աշխատանք։ Եվրամիության տրամադրած արտոնությունների արդյունքը պետք է արտահայտվի հայկական արտադրանքի արտահանման աճով, նոր շուկաների հասանելիությամբ և գործարարների համար առևտրի ծախսերի կրճատմամբ։
