Օրերս լույս է տեսել ամերիկացի ռազմական փորձագետներ Լիամ Քոլինզի և Ջոն Սփենսերի «Պատերազմը Ղարաբաղի համար. ռազմավարություն, տեխնոլոգիա և հաղթանակ» գիրքը։ Հայաստանի համար այս աշխատությունը կարևոր է նախևառաջ որպես 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմի մասնագիտական ուսումնասիրության նյութ։ Այն հնարավորություն է տալիս վերադառնալ պարտության ռազմական, քաղաքական և ռազմավարական պատճառներին, ուսումնասիրել հակառակորդի առավելությունները և վերագնահատել հայկական բանակի պատրաստվածությունը։ Հեղինակների հրապարակային գնահատականներում Ադրբեջանի հաղթանակը ներկայացվում է որպես ավելի քան քսան տարվա ռազմավարական պատրաստության արդյունք։ Նշվում են ռազմական բարեփոխումները, տնտեսական կարողությունները, տեխնոլոգիական զարգացումը և զորքերի արդյունավետ կառավարումը։ Այս դիտարկումները Հայաստանի համար լուրջ հարցեր են առաջացնում։ Ինչպե՞ս էր հակառակորդը երկու տասնամյակ պատրաստվում պատերազմի, իսկ հայկական կողմը շարունակում էր ապավինել նախորդ հաղթանակի ստեղծած անվտանգության պատկերացումներին։ Ինչո՞ւ 2016 թվականի ապրիլյան պատերազմից հետո չհաջողվեց անհրաժեշտ խորությամբ վերանայել պաշտպանության կազմակերպումը։ 2020 թվականի պատերազմը բացահայտեց հայկական պաշտպանական համակարգի անկարողությունը՝ ժամանակին գնահատելու պատերազմի բնույթի փոփոխությունները և դրանց համապատասխան վերակազմակերպելու բանակի պատրաստությունն ու մարտական կառավարումը։ Անօդաչու համակարգերի կիրառությունը, հետախուզության և կրակային միջոցների փոխգործակցությունը, շարժունակ ստորաբաժանումների դերը պահանջում էին պաշտպանության կազմակերպման արմատական վերանայում։ Հայաստանի պարտության պատճառները շատ ավելի խորն էին և ընդգրկում էին ռազմական պլանավորման, հրամանատարության, պետական կառավարման ու ռազմավարական որոշումների ամբողջ համակարգը։ Պատերազմի ելքի վրա վճռորոշ ազդեցություն ունեն ռազմական ղեկավարության որոշումները, հետախուզության արդյունավետությունը, զորքերի մարտական պատրաստությունը, պահեստազորի կառավարումը, մատակարարման կազմակերպումը և պետության քաղաքական ու ռազմական ղեկավարության գործողությունների համաձայնեցվածությունը։ Հայ զինվորի անձնական խիզախությունը չկարողացավ լրացնել ռազմական կառավարման և պետական պլանավորման ձախողումները։ Պարտության պատճառների լիարժեք բացահայտումը պահանջում է յուրաքանչյուր վճռորոշ գործողության, հրամանատարական որոշման և դրա հետևանքների մասնագիտական քննություն։ Անհրաժեշտ է վերականգնել պատերազմի իրական ընթացքը՝ հրամանների, հետախուզական տվյալների, կապի խափանումների և չկատարված առաջադրանքների մանրակրկիտ ուսումնասիրությամբ։ Միայն այդպես հնարավոր կլինի բացահայտել համակարգային սխալները և դրանց կրկնությունը կանխելու համար անհրաժեշտ հետևություններ անել։ Այս առումով Քոլինզի և Սփենսերի աշխատությունը կարող է կարևոր նյութ դառնալ Հայաստանի ռազմական կրթության և պաշտպանական համակարգի մասնագիտական վերանայման համար։ Այն արժե ընդգրկել ռազմական ակադեմիաների ուսումնական ծրագրերում և Գլխավոր շտաբի վերլուծական աշխատանքներում՝ հեղինակների եզրակացությունները ենթարկելով անկախ, քննադատական գնահատման և օգտագործելով բանակի պատրաստության ու կառավարման բացթողումները բացահայտելու նպատակով։ Հայաստանի համար կարևոր է հասկանալ հակառակորդի հաղթանակի իրական պատճառները՝ պահպանելով սեփական մասնագիտական գնահատականների անկախությունը և քննադատաբար մոտենալով Ադրբեջանի պաշտոնական պատմագրության ազդեցությանը։ 2020 թվականի պատերազմը և դրան հաջորդած իրադարձությունները բացահայտեցին Հայաստանի անվտանգության նախկին համակարգի հիմնարար ձախողումները։ 2022 թվականին Ադրբեջանը հարձակվեց Հայաստանի ինքնիշխան տարածքի վրա, իսկ 2023 թվականին Արցախը հայաթափվեց ռուսական խաղաղապահների ներկայությամբ։ Ռուսաստանի հետ ռազմաքաղաքական դաշինքը չապահովեց Հայաստանի անվտանգությունը։ Այս իրողությունները պարտադրում են վերանայել պաշտպանական քաղաքականությունը, գնահատել նախկին ռազմավարական հաշվարկների սխալները և անվտանգության նոր համակարգ կառուցել սեփական ռազմական կարողությունների ու միջազգային բազմակողմ գործընկերությունների հիման վրա։ Այս խնդիրը նաև աշխարհատնտեսական նշանակություն ունի։ Ժամանակակից բանակի ուժը պայմանավորված է պետության արդյունաբերական, գիտատեխնոլոգիական և ֆինանսական հնարավորություններով։ Ադրբեջանը նավթագազային եկամուտներն օգտագործել է սպառազինության ձեռքբերման և ռազմական կարողությունների զարգացման համար։ Հայաստանը պետք է անվտանգության քաղաքականությունը կապի տնտեսական զարգացման, պաշտպանական արդյունաբերության, գիտության և տեխնոլոգիական առաջընթացի հետ։ Տարածաշրջանային հաղորդակցությունների ապաշրջափակումը, եվրոպական ինտեգրումը և ԱՄՆ-ի հետ ռազմավարական գործընկերությունը կարող են ստեղծել այդ նպատակներին հասնելու նոր հնարավորություններ։ Դրանց արդյունավետ օգտագործումը պահանջում է պետական երկարաժամկետ ծրագիր և հետևողական իրականացում։ Միաժամանակ անհրաժեշտ է 2020 թվականի պատերազմի լիարժեք մասնագիտական քննություն՝ ռազմական և քաղաքական պատասխանատվության գնահատմամբ։ Հանրությունը դեռ սպառիչ պատասխաններ չի ստացել պատերազմի նախապատրաստության, հետախուզական գնահատականների, հրամանատարական որոշումների և դիվանագիտական հաշվարկների վերաբերյալ։ Այդ հարցերի ուսումնասիրությունը պետք է անմիջական ազդեցություն ունենա ռազմական կրթության, բանակի կառավարման և պաշտպանական բարեփոխումների վրա։ Յուրաքանչյուր բացահայտված սխալ պետք է հանգեցնի գործնական փոփոխության՝ պատասխանատվության, վերահսկողության և արդյունքների գնահատման գործուն մեխանիզմներով։ Քոլինզի և Սփենսերի աշխատությունը հարկավոր է դիտարկել այս խնդիրների համատեքստում՝ որպես մասնագիտական քննության ենթակա ռազմագիտական նյութ։ Բաքուն միջազգային հանրությանը ներկայացնում է իր հաղթանակի մեկնաբանությունը։ Հայաստանին անհրաժեշտ է պատերազմի սեփական անկախ, փաստահեն ուսումնասիրությունը՝ ռազմական ղեկավարության որոշումների, պետական կառավարման ձախողումների և անվտանգության քաղաքականության սխալների ամբողջական գնահատմամբ։ Պարտված բանակը կարող է վերականգնվել, պարտված պետությունը՝ ուժեղանալ։ Սեփական սխալների պատճառները չուսումնասիրած պետությունը վտանգում է կրկնել անցյալի աղետները։ 2020 թվականի պատերազմի գլխավոր դասը Հայաստանի համար պարտության պատճառները պետական քաղաքականության, ռազմական մտածողության և պաշտպանական համակարգի արմատական վերանայման հիմք դարձնելու անհրաժեշտությունն է։
