2026 թվականի առաջին ինն ամիսներին Ռուսաստանից Հայաստան փոխանցվել է 3,8 միլիարդ դոլար։ Նախորդ տարվա համեմատ աճը կազմել է 41,3 տոկոս։ Գումարը տպավորիչ է, սակայն դրա տնտեսական նշանակությունը դեռևս ամբողջությամբ պարզաբանված չէ։ Կենտրոնական բանկն ընդունում է, որ փոխանցումների աճի հիմնական աղբյուրն արտագնա աշխատողների եկամուտները չեն։ Այդ դեպքում ո՞ւմ միջոցներն են այդ ծավալներով տեղափոխվում Հայաստան, ինչի՞ համար են օգտագործվում և ի՞նչ ազդեցություն ունեն երկրի տնտեսության վրա։ Նոյեմբերի 4-ին հրապարակված «Հետքի» ուսումնասիրության համաձայն՝ հունվար-սեպտեմբերին արտերկրից Հայաստան փոխանցվել է 5,6 միլիարդ դոլար։ Աճը կազմել է 1,4 միլիարդ դոլար, որից շուրջ 1,1 միլիարդն ապահովել է Ռուսաստանը։ Այսպիսով, ընդհանուր աճի գրեթե 80 տոկոսը բաժին է ընկնում Ռուսաստանից կատարված փոխանցումներին։ Հայաստանի ֆինանսական համակարգում ձևավորվել է արտաքին միջոցների խոշոր հոսք, որի աղբյուրների և օգտագործման վերաբերյալ հրապարակային տեղեկությունները բավարար չեն։ Տարիներ շարունակ Ռուսաստանից ստացվող գումարները կապված էին արտագնա աշխատանքի և հայաստանյան ընտանիքների սպառման հետ։ Այսօր պատկերը փոխվել է։ ԿԲ նախագահ Մարտին Գալստյանի գնահատմամբ՝ աշխատանքային միգրանտների փոխանցումները կազմում են ՀՆԱ-ի շուրջ 4 տոկոսը։ Փոխարենը մեծացել են այլ բնույթի գործարքները։ Դրանց կառուցվածքի վերաբերյալ Կենտրոնական բանկը դեռ ամբողջական գնահատական չունի։ Ստացվում է, որ Հայաստանի տնտեսության համար նշանակալի ֆինանսական շարժի ծավալները հայտնի են, իսկ տնտեսական բովանդակությունը շարունակում է ուսումնասիրության կարիք ունենալ։ Փոխանցումների մի մասը կարող է կապված լինել Հայաստան տեղափոխված անձանց խնայողությունների, գործարար գործունեության և առևտրային գործարքների հետ։ Սակայն դրանց տնտեսական նշանակությունը կախված է գումարների հետագա օգտագործումից։ Կարևոր է պարզել, թե այդ միջոցներից որքանն է ներդրվում Հայաստանի տնտեսության մեջ, որքանն է ուղղվում սպառմանը, և որքանն է պարզապես անցնում երկրի ֆինանսական համակարգով՝ առանց երկարաժամկետ տնտեսական արդյունք ստեղծելու։ Ուշադրության է արժանի փոխանցումների աճի ժամանակագրությունը։ Մայիսին սկսված արագացումը գագաթնակետին է հասել հունիս-հուլիսին՝ համընկնելով հունիսի 7-ի խորհրդարանական ընտրությունների շրջանի հետ։ Այդ ընթացքում արդեն հրապարակային կասկածներ կային ընտրական գործընթացների ֆինանսավորման նպատակով խոշոր գումարների հնարավոր ներհոսքի վերաբերյալ։ Փոխանցումների աշխարհագրությունը լրացուցիչ հարցեր է առաջացնում։ Ռուսաստանին հաջորդում է ԱՄՆ-ն, որտեղից Հայաստան է փոխանցվել 609 միլիոն դոլար։ Արաբական Միացյալ Էմիրություններից ստացվել է 156 միլիոն։ Միաժամանակ Հայաստանից արտերկիր փոխանցվել է 3,4 միլիարդ դոլար։ Արտահոսքի առաջատար ուղղությունը ԱՄՆ-ն է՝ 526 միլիոն դոլարով, իսկ Ռուսաստան փոխանցվել է 471 միլիոն։ Այս թվերը վկայում են միջազգային ֆինանսական գործարքների ակտիվության և դրանց աշխարհագրական փոփոխության մասին։ Բայց փոխանցումների հաշվարկային տարբերությունը դեռևս չի բացահայտում Հայաստանում մնացած կապիտալի չափը կամ դրա օգտագործման նպատակը։ Լրացուցիչ հարցեր են առաջացնում նաև վճարային հաշվեկշռի տվյալները։ ԿԲ նախագահի ներկայացրած տվյալների համաձայն՝ 2025 թվականին «Զուտ սխալներ և բացթողումներ» հոդվածը կազմել է 816 միլիոն դոլար։ Այս ցուցանիշը մատնանշում է արտաքին տնտեսական գործարքների հաշվառման զգալի անհամապատասխանություն։ Կենտրոնական բանկը պարտավոր է պարզաբանել դրա պատճառները և ներկայացնել ֆինանսական ներհոսքի կառուցվածքը։ Կարևոր է հասկանալ, թե փոխանցումների որ մասն է առնչվում առևտրին, խնայողություններին ու ներդրումներին, ովքեր են խոշոր գումարների հիմնական ստացողները և որքան կապիտալ է փաստացի մնում Հայաստանի տնտեսության մեջ։ Այս հարցերին հնարավոր է պատասխանել ամփոփ տվյալներով՝ առանց բանկային գաղտնիքը խախտելու։ Հարցն ունի նաև արտաքին տնտեսական նշանակություն։ Հայաստանի ֆինանսական համակարգ մուտք գործող միջոցների մեծ մասը շարունակում է գալ Ռուսաստանից։ Աղբյուրների նման կենտրոնացումը տնտեսությունը զգայուն է դարձնում ռուսական ֆինանսական շուկայի, պատժամիջոցային քաղաքականության և կապիտալի տեղաշարժի պայմանների փոփոխությունների նկատմամբ։ Ներհոսքի կտրուկ նվազումը կարող է անդրադառնալ ներքին պահանջարկին, դրամի փոխարժեքին և բանկային համակարգի իրացվելիությանը։ Այդ ազդեցությունների գնահատումը պետք է դառնա տնտեսական քաղաքականության առաջնահերթություններից։ Հայաստանի տնտեսության համար կարևոր է յուրաքանչյուր խոշոր ֆինանսական հոսքի ծագումը, նպատակը և երկարաժամկետ ազդեցությունը։ Միլիարդավոր դոլարների մուտքը կարող է տնտեսական հնարավորություններ ստեղծել, բայց այդ հնարավորությունների արժեքը որոշվում է դրանց օգտագործմամբ։ 3,8 միլիարդ դոլարի մասին արդեն գիտենք։ Հիմա անհրաժեշտ է պարզել, թե այդ գումարներն ինչ են փոխել Հայաստանի տնտեսության մեջ, ովքեր են շահել դրանց շրջանառությունից և ինչ կարող է տեղի ունենալ, եթե վաղը այդ հոսքը կտրուկ նվազի։ Միլիարդների վիճակագրության հետևում Հայաստանի տնտեսական անվտանգության հարցն է։
