Ռուս-ադրբեջանական հարաբերությունների վերջին շրջանի սառնությունից հետո Վլադիմիր Պուտինի նախաձեռնությամբ Իլհամ Ալիևին այսօր արված հեռախոսազանգը սովորական դիվանագիտական քաղաքավարություն չէ։ Կրեմլի հաղորդագրության ամենակարևոր բառերը նույնիսկ քննարկված «առևտրատնտեսական և հումանիտար հարցերը» չեն, այլ պայմանավորվածությունը՝ ակտիվացնել երկկողմ շփումները տարբեր մակարդակներում։ Մոսկվան և Բաքուն, ըստ ամենայնի, փորձում են կառավարել այն լարվածությունը, որը վերջին շրջանում կուտակվել է երկու երկրների հարաբերություններում։ Եվ սա կարևոր է Հայաստանի համար։ Ռուսաստան-Ադրբեջան հարաբերությունները երբեք միայն երկկողմ չեն եղել։ Դրանց խորքում մշտապես եղել են Հարավային Կովկասի ուժային հավասարակշռությունը, էներգետիկան, տրանսպորտային ճանապարհները, Թուրքիան, Իրանը և Հայաստանի գործոնը։ 2020-ից հետո այդ հարաբերությունների նշանակությունն ավելի մեծացավ․ Ռուսաստանը կորցնում էր տարածաշրջանում նախկին մենաշնորհը, իսկ Ադրբեջանը՝ Թուրքիայի աջակցությամբ, ձեռք էր բերում ավելի մեծ ինքնուրույնություն։ Այժմ աշխարհաքաղաքական միջավայրը կրկին փոխվում է։ Հայաստանը խորացնում է հարաբերությունները Միացյալ Նահանգների և Եվրամիության հետ, հայ-թուրքական կարգավորումը տնտեսական բովանդակություն է ստանում, TRIPP-ը փոխում է տարածաշրջանային հաղորդակցությունների մասին նախկին պատկերացումները։ Այդ պայմաններում և՛ Մոսկվան, և՛ Բաքուն պատճառ ունեն վերագնահատելու միմյանց անհրաժեշտությունը։ Ռուսաստանին Ադրբեջանը պետք է որպես Կասպից ծովի, Իրանի և Թուրքիայի հետ կապվող կարևոր օղակ։ Ադրբեջանին Ռուսաստանը շարունակում է պետք լինել որպես մեծ հարևան, շուկա և ուժային կենտրոն, որի հետ բաց հակադրությունը Բաքվին քիչ բան է տալիս։ Բայց Երևանում այս հեռախոսազրույցը պետք է կարդան առանց հին վախերի և առանց պատրանքների։ Հայաստանի նորագույն պատմության ամենաթանկ սխալներից մեկը եղել է այն համոզմունքը, թե Ռուսաստանի հետ «դաշնակցային» հարաբերությունը նշանակում է, որ Մոսկվան Հայաստանի շահերը պարտադիր կդնի Ադրբեջանի հետ իր հարաբերություններից վեր։ Չդրեց։ Մեծ պետությունները բարեկամություններ չեն ժառանգում․ նրանք շահեր են հաշվարկում։ Հայաստանի նորագույն պատմության ամենաթանկ պատրանքներից մեկն այն համոզմունքն էր, թե Ռուսաստանի հետ դաշնակցային հարաբերությունն ինքնաբերաբար նշանակում է, որ վճռական պահին Մոսկվան Հայաստանի անվտանգությունն ու շահերը կդնի Ադրբեջանի հետ իր հարաբերություններից վեր։ Չդրեց։ Մեծ պետությունները բարեկամություններ չեն ժառանգում և հավատարմություն չեն պահպանում երախտագիտությունից․ նրանք հաշվարկում են ուժը, գինը և սեփական շահը։ Ուստի գլխավոր սխալը նույնիսկ Մոսկվայի հաշվարկը չէր։ Սխալը Երևանի համոզմունքն էր, թե ուրիշի հաշվարկում Հայաստանի շահը կարող է ավելի բարձր լինել, քան հենց այդ ուրիշի շահը։ Պուտին-Ալիև այս շփման գլխավոր դասը Երևանին ծանոթ է, բայց այն դեռ ամբողջությամբ չի յուրացվել։ Ռուսաստանը Հայաստանի համար երբեք չի զոհաբերելու Ադրբեջանին, ինչպես Ադրբեջանը Ռուսաստանի համար չի զոհաբերելու Թուրքիային։ Մեծ պետությունների ու տարածաշրջանային ուժերի քաղաքականության մեջ նման զգացմունքային հավատարմություն պարզապես գոյություն չունի։ 2020–2023 թվականները դրա համար Հայաստանին չափազանց թանկ գին արժեցան։ Ռուսաստանը Հայաստանի ռազմավարական դաշնակիցն էր, Արցախում ռուս խաղաղապահներ կային, Հայաստանը ՀԱՊԿ անդամ էր, բայց այդ ամբողջ համակարգը չկարողացավ կանխել ո՛չ պատերազմը, ո՛չ Հայաստանի ինքնիշխան տարածքի նկատմամբ հարձակումները, ո՛չ Արցախի հայաթափումը։ Իսկ այսօր Մոսկվան կրկին վերականգնում է Բաքվի հետ հարաբերությունները, որովհետև դա է պահանջում Ռուսաստանի շահը։ Ուրեմն Հայաստանի պատասխանը չպետք է լինի հերթական անգամ հասկանալը, թե Մոսկվան ինչ է պայմանավորվում Բաքվի հետ։ Պատասխանը պետք է լինի այնպիսի պետություն կառուցելը, որի ճակատագիրը հնարավոր չէ որոշել Մոսկվա-Բաքու, Մոսկվա–Անկարա կամ որևէ այլ երկկողմ բանակցության ընթացքում։ Սա նշանակում է արագացնել արտաքին քաղաքական բազմազանեցումը, խորացնել անվտանգության հարաբերությունները Միացյալ Նահանգների և Եվրոպայի հետ, զարգացնել հարաբերությունները Ֆրանսիայի, Հնդկաստանի և Իրանի հետ, ավարտին հասցնել Թուրքիայի հետ կարգավորումը և սեփական պաշտպանունակությունը դարձնել անվտանգության առաջին, ոչ թե վերջին երաշխիքը։ Որովհետև Պուտինի զանգը Ալիևին ևս մեկ անգամ հիշեցնում է մի պարզ ճշմարտություն․ Մոսկվան վերադառնում է Բաքու այնքան անգամ, որքան պահանջում են Ռուսաստանի շահերը։ Հայաստանը նույնպես պետք է վերջապես սկսի առաջնորդվել ոչ թե ուրիշների հավատարմության սպասումով, այլ բացառապես սեփական պետական շահով։ Հայաստանի արտաքին քաղաքականության նոր սկզբունքը պետք է լինի պարզ. ոչ ոք մեզ այնքան պարտական չէ, որ մեր փոխարեն պաշտպանի Հայաստանը։ Իսկ պետությունը, որը սա հասկացել է, այլևս դաշնակից չի փնտրում իրեն հանձնելու համար։ Նա գործընկերներ է բազմապատկում՝ իրեն պաշտպանելու կարողությունը մեծացնելու համար։
