«Եթե ուզում ես դառնալ Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացի, պիտի բնակվես Հայաստանում»։ Արփինե Սարգսյանի այս ձևակերպումը առաջին հայացքից վարչական պահանջ է։ Իրականում այն վերաբերում է պետության մասին շատ ավելի հիմնարար հարցի՝ ո՞վ է Հայաստանի քաղաքացին և ինչպիսի՞ իրական կապ պետք է ունենա Հայաստանի հետ ։ Քաղաքացիությունը միայն անձնագիր չէ։ Այն իրավունքների և պարտականությունների ամբողջություն է՝ ընտրելու, ընտրվելու, պետությունից պաշտպանություն պահանջելու և այդ պետության քաղաքական ճակատագրին մասնակցելու իրավունք, ուստի տրամաբանական է, որ քաղաքացիություն ստանալու ճանապարհը կապված լինի ոչ միայն ծագման կամ փաստաթղթի, այլև Հայաստանի հետ իրական կենսական կապի հետ։ Եվրոպական երկրների մեծ մասում սա վաղուց ընդունված տրամաբանություն է։ ԵՄ երկրներում քաղաքացիություն ստանալու համար սովորաբար պահանջվում է երկրում մի քանի տարվա օրինական բնակություն։ Գերմանիայում, օրինակ, հիմնական կանոնը հինգ տարվա բնակությունն է։ Ֆրանսիան նույնպես քաղաքացիության շնորհումը կապում է իրական և կայուն բնակության հետ։ Այսինքն՝ Հայաստանը այստեղ արտասովոր բան չի հորինում։ Ընդհակառակը՝ փորձում է քաղաքացիությունը վերադարձնել իր բնական իմաստին՝ քաղաքական համայնքին պատկանելուն ։ Սա հատկապես կարևոր է ընտրությունների համար։ 2026-ին արդեն առաջարկվել է խորհրդարանական ընտրությունների ընտրական իրավունքը կապել Հայաստանի հետ փաստացի բնակության հետ՝ պահանջելով, որ քաղաքացին նախորդ երկու տարվա ընթացքում առնվազն 366 օր գտնված լինի Հայաստանում։ Նախագիծը հենց այդ տրամաբանությունից է ելնում՝ երկրի իշխանությունը պետք է ձևավորեն այն քաղաքացիները, որոնք իրականում ապրում են այդ պետության քաղաքական, տնտեսական և սոցիալական հետևանքների մեջ։ Այս մոտեցումը, եթե կիրառվի սահմանադրական ու հավասար չափանիշներով, ընտրական համակարգի համար կարող է ունենալ սկզբունքային արժեք։ Այն դժվարացնում է քաղաքացիությունը կամ ընտրական իրավունքը որպես տեխնիկական գործիք օգտագործելու հնարավորությունը։ Ընտրությունների նախաշեմին այլևս բավական չէ պարզապես անձնագիր ունենալ կամ ստանալ։ Պետք է ունենալ իրական կապ երկրի հետ։ Սա Հայաստանի ներսում ապրող քաղաքացու քաղաքական կամքը պաշտպանելու մասին է։ Բայց այս քաղաքականությունը արդար կլինի միայն մեկ պայմանով՝ պետությունն ինքը պետք է քաղաքացի լինելը դարձնի ավելի արժեքավոր։ Հենց այստեղ է Արփինե Սարգսյանի հարցազրույցի մյուս կարևոր մասը։ Նոյեմբերի 1-ից նախատեսվում է քաղաքացիներին տրամադրել նոր կենսաչափական անձնագրեր։ Դրանք ավելի բարձր պաշտպանվածություն, ժամանակակից նույնականացում և եվրոպական չափանիշներին համապատասխան փաստաթղթային համակարգ են ապահովելու։ Կենսաչափական փաստաթղթերը նաև ԵՄ-ի հետ վիզաների ազատականացման կարևոր տեխնիկական նախապայմաններից են։ ՆԳՆ-ն արդեն հայտարարել է, որ նոր անձնագրերը պատրաստվում են միջազգային առաջատար տեխնոլոգիաներով։ Սակայն վիզաների ազատականացումը միայն առանց վիզայի Եվրոպա մեկնելու մասին չէ։ Այն պահանջում է սահմանների ավելի լավ կառավարում, փաստաթղթերի անվտանգություն, միգրացիայի վերահսկողություն, անձնական տվյալների պաշտպանություն, հակախտրական օրենսդրություն և մարդու իրավունքների ավելի ուժեղ մեխանիզմներ։ Այսինքն՝ Եվրոպան այստեղ նույնպես պարզապես դուռ չի բացում։ Այն պետությանը ստիպում է ներսից փոխվել։ Հայաստանը պետք է դառնա այնպիսի պետություն, որտեղ քաղաքացի լինելը նշանակում է ոչ միայն ունենալ հայկական անձնագիր, այլ ունենալ պաշտպանված իրավունքներ, վստահելի ինստիտուտներ և պետության հետ իրական կապ։ Այստեղ է բարեփոխման իրական փոխանակումը։ Պետությունն ասում է քաղաքացուն՝ եթե ուզում ես դառնալ այս քաղաքական համայնքի անդամ, ունեցիր կենսական կապ Հայաստանի հետ։ Բայց քաղաքացին էլ իրավունք ունի հարցնելու՝ իսկ Հայաստանը ի՞նչ է տալիս այդ անդամակցության դիմաց։ Պատասխանը պետք է լինի՝ անվտանգ փաստաթուղթ, արդար ընտրություններ, պաշտպանված իրավունքներ, արդյունավետ պետական ծառայություն և ավելի ազատ տեղաշարժի հնարավորություն։ Քաղաքացիությունը երկկողմ պայմանագիր է։ Եվ այստեղ իր պատասխանատվությունն ունի նաև Սփյուռքը։ Հայաստանից դուրս ապրելը որևէ մեկին պակաս հայ չի դարձնում, իսկ Սփյուռքի կապը Հայաստանի հետ ազգային մեծ արժեք է։ Բայց կա մի սկզբունք, որը պետք է հստակ ասել․ չի կարելի մշտապես չապրել Հայաստանում, չկրել այստեղ ընդունվող քաղաքական որոշումների ամենօրյա հետևանքները, բայց որոշիչ ազդեցություն ունենալ այն մարդկանց քաղաքական ճակատագրի վրա, ովքեր ապրում, աշխատում, հարկ են վճարում, երեխաներ մեծացնում և իրենց անվտանգությունն ու ապագան կապում են Հայաստանի հետ ։ Սփյուռքը պետք է մասնակցի Հայաստանի զարգացմանը՝ ներդրմամբ, գիտելիքով, կապերով, մշակույթով, քաղաքական ու բարոյական աջակցությամբ։ Բայց Հայաստանի իշխանության ձևավորման առաջնային իրավունքը պետք է պատկանի նրանց, ովքեր իրենց կյանքով կապված են այդ պետության ներկայի և ապագայի հետ։ Պետությունը կարող է քաղաքացուց պահանջել իրական կապ Հայաստանի հետ միայն այն դեպքում, եթե Հայաստանը նույնպես ամեն տարի ավելի արժանի է դառնում այնտեղ ապրելու համար։ Իսկ քաղաքացիական պատասխանատվությունն էլ սկսվում է այնտեղ, որտեղ Հայաստանի ճակատագիրը որոշելու իրավունքը կապվում է այդ ճակատագիրը կիսելու պատրաստակամության հետ։
