Գագիկ Ծառուկյանի ակտիվների շուրջ Հայաստանի ներքին իրավական պայքարը տեղափոխվել է միջազգային հարթակ։ Բելառուսի և Ռուսաստանի քաղաքացի Միկալայ Վինիցկին՝ Ծառուկյանի բիզնես գործընկերը, Հայաստանի դեմ դիմել է Համաշխարհային բանկի համակարգում գործող Ներդրումային վեճերի կարգավորման միջազգային կենտրոն՝ պնդելով, որ պետությունն իր ներդրումները թիրախավորել է քաղաքական նպատակներով։ ICSID-ը գործը սեպտեմբերի 4-ին գրանցել է ARB/26/37 համարով։ Վեճի առարկան պաշտոնապես նկարագրված է որպես բաժնետոմսերի ձեռքբերմանն առնչվող խնդիր, իսկ իրավական հիմքերից նշված են 2001 թվականի Հայաստան–Բելառուս ներդրումային համաձայնագիրն ու ԵԱՏՄ պայմանագիրը։ Վինիցկիին ներկայացնում է ամերիկյան Grigoryan Disputes գրասենյակը։ Վինիցկին տնտեսական շահեր է հայտարարում «Արարատցեմենտում», «Մուլտի Գրուպ Կոնցեռնում», «Մուլտի Վելնես Կենտրոնում» և Երևանի Արարատ կոնյակի-գինու-օղու կոմբինատում։ Նրա կողմը պնդում է, որ հունիսյան ընտրություններից առաջ և հետո Հայաստանի իրավապահ, դատական և վարչական մարմինների գործողությունները կազմել են մեկ ընդհանուր շղթա՝ ուղղված Ծառուկյանի տնտեսական համակարգի նկատմամբ վերահսկողություն հաստատելուն։ Սա հայցվորի վարկածն է, ոչ հաստատված փաստ։ Հայաստանի դիրքորոշումը, սակայն, կառուցվում է բոլորովին այլ իրավական հիմքի վրա։ «Արարատցեմենտի» բաժնետոմսերի կառավարման և պահպանման փոխանցումը պետությանը դատարանը թույլատրել է հուլիսի 15-ին՝ ապօրինի ծագում ունեցող գույքի բռնագանձման վարույթի շրջանակում։ Նույն տրամաբանությամբ հուլիսի 30-ին պետության կառավարմանն է հանձնվել նաև Կոնյակի-գինու-օղու կոմբինատի բաժնետոմսերի կառավարումը։ Դատախազությունը Ծառուկյանի և փոխկապակցված անձանցից պահանջում է 75 անշարժ գույք, 42 տրանսպորտային միջոց, մասնակցություն 38 ընկերությունում և շուրջ 105,9 միլիարդ դրամ։ Միջազգային արբիտրաժում իրականում պարզվելու է մեկ հիմնական հարց՝ Հայաստանը օրինական կերպո՞վ է հետապնդել կասկածելի ծագում ունեցող ակտիվները, թե՞ պետական միջամտությունը անցել է այն սահմանը, որից հետո արդեն խախտվում են օտարերկրյա ներդրողի իրավունքները ։ Այսինքն՝ պետության հակակոռուպցիոն իրավունքը պետք է համադրվի ներդրողի՝ կամայական և քաղաքականորեն պայմանավորված միջամտությունից պաշտպանված լինելու իրավունքի հետ։ Հենց այստեղ է պետության համար ամենաբարդ հավասարակշռությունը՝ կոռուպցիայի դեմ պայքարել՝ առանց սեփականության իրավունքի և արդար ընթացակարգի սահմանները խախտելու։ Կոռուպցիայի դեմ պայքարը չի կարող արդարացնել սեփականության իրավունքի կամ արդար ընթացակարգի խախտումը։ Բայց ներդրումային համաձայնագրերը նույնպես չեն կարող անձեռնմխելիություն ապահովել այն ակտիվների համար, որոնց օրինական ծագումը պետությունը հիմնավոր կասկածի տակ է դնում։ Հետևաբար Հայաստանը պետք է միջազգային արբիտրաժում ցույց տա ոչ միայն, որ գործելու իրավական հիմք ուներ, այլև որ կիրառված յուրաքանչյուր միջոց եղել է անհրաժեշտ, համաչափ և զերծ քաղաքական ընտրողականությունից։ Այս գործում դատավարական մաքրությունը գրեթե նույնքան կարևոր է լինելու, որքան բուն ապացույցները։ Այդ խնդիրն արդեն առանձնացված է նաև կից ուսումնասիրության մեջ։ Կա նաև ուշագրավ ժամանակագրական հարց։ Վինիցկիի հրապարակային ծանուցումը թվագրված է հուլիսի 27-ով, իսկ Հայաստանը դրա ստացումը հաստատել է հուլիսի 29-ին։ Գործը ICSID-ում գրանցվել է սեպտեմբերի 4-ին՝ մոտ հինգ շաբաթ անց։ Մինչդեռ Հայաստա-Բելառուս համաձայնագրի շուրջ ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս վեցամսյա բանակցային ժամանակաշրջանի պահանջ։ Սա դեռ չի նշանակում, որ գործը կարճ կյանք կունենա․ հնարավոր են ավելի վաղ հաղորդակցություններ կամ իրավական այլ մեկնաբանություններ, բայց Հայաստանի պաշտպանությունը պետք է անպայման բարձրացնի իրավազորության այս հարցը։ Երկրորդ կարևոր շերտը ԵԱՏՄ-ն է։ Հայաստանը սովորաբար ԵԱՏՄ-ն դիտարկել է որպես առևտրային և մաքսային միություն։ Վինիցկիի գործը հիշեցնում է, որ այդ համակարգը նաև օտար ներդրողներին Հայաստանի դեմ միջազգային իրավական գործիքներ է տալիս։ Այս գործը կարող է դառնալ ԵԱՏՄ ներդրումային պաշտպանության դրույթների կիրառման վաղ և կարևոր նախադեպերից մեկը։ Երրորդ՝ և քաղաքականորեն ամենաանհարմար շերտը Սարգիս Գրիգորյանն է։ 2026 թվականի փետրվարին Հայաստանը նրան առաջադրել է ICSID-ի արբիտրների և հաշտարարների իր պետական քվոտայով՝ մինչև 2032 թվականը։ ICSID-ի պաշտոնական ցանկում նրա անունն իսկապես Հայաստանի կողմից նշանակված անդամների շարքում է։ Միևնույն ժամանակ նրա գրասենյակն այսօր ներկայացնում է Վինիցկիին հենց Հայաստանի դեմ։ Սա ինքնին հաստատված իրավական շահերի բախում չէ։ Գրիգորյանը այս գործով արբիտր չէ և Հայաստանը չի ներկայացնում։ Արբիտրների ընդհանուր ցուցակում ընդգրկված լինելը պետական փաստաբան լինելու կարգավիճակ չի ստեղծում, բայց պետական կառավարման խնդիր հաստատ կա։ Առավել ևս, որ Հայաստանը Գրիգորյանին առաջադրել էր այն ժամանակ, երբ նա «Սանիթեքն ընդդեմ Հայաստանի» գործով դեռ հայցվոր կողմի իրավաբանական թիմում էր։ «Հետքի» ուսումնասիրությունը նաև արձանագրել էր, որ նոր թեկնածուների ընտրությունը հրապարակային ընթացակարգով չի կատարվել։ Իսկ «Սանիթեքի» գործն ավարտվել է մայիսի 22-ին։ Հետևաբար հարցը հետևյալն է՝ ինչ չափանիշներով է Հայաստանը ընտրում մարդկանց, որոնց իր անունից ներկայացնում է միջազգային արբիտրաժային համակարգի ամենաբարձր մասնագիտական հարթակներում ։ Վինիցկիի գործը Հայաստանի հակակոռուպցիոն քաղաքականության քննությունն է։ Եթե Հայաստանը հաղթի և ապացուցի, որ գործել է օրենքով, առանց խտրականության և իրական հանրային շահի համար, միջազգային արբիտրաժը կարող է ոչ թե վնասել, այլ ուժեղացնել Հայաստանի հակակոռուպցիոն համակարգի հեղինակությունը։ Եթե տրիբունալը հակառակը տեսնի՝ ընտրովի արդարադատություն, քաղաքական նպատակ կամ անհամաչափ միջամտություն սեփականությանը, վնասը միայն հնարավոր փոխհատուցումը չի լինելու։ Հարվածը հասնելու է Հայաստանի ներդրումային հեղինակությանը հենց այն պահին, երբ երկիրը փորձում է ավելի շատ արևմտյան կապիտալ ներգրավել և իրեն ներկայացնել որպես կանխատեսելի իրավական միջավայր։ Հետևաբար այս գործի իրական հարցը Ծառուկյանը չէ և նույնիսկ Վինիցկին չէ։ Հարցն այն է՝ կարո՞ղ է Հայաստանը միաժամանակ վերադարձնել ապօրինի ձեռք բերված գույքը և պաշտպանել սեփականության իրավունքը։ Հասուն պետությունը պետք է կարողանա անել երկուսն էլ, որովհետև կոռուպցիայի դեմ պայքարը ուժեղացնում է պետությունը միայն այն ժամանակ, երբ ինքն էլ ենթարկվում է օրենքի այն նույն խստությանը, որը պահանջում է ուրիշներից։
