Փոշուց անդին. «ՄԼ Մայնինգի» երկար հետքը

Երևանը վաղուց ապրում է շինարարական փոշու մեջ։ Նոր շենքերը բարձրանում են գրեթե ամեն թաղամասում, ծանր տեխնիկան անցնում է բնակելի փողոցներով, բաց շինհրապարակներից փոշին տարածվում է բակերով ու մայթերով։ Քաղաքը կառուցվում է արագ, վերահսկողությունը հաճախ չի հասցնում այդ արագության հետևից։ Խնդիրը միայն անհարմարությունը չէ։ Փոշին հանրային առողջության, քաղաքային միջավայրի և պետական վերահսկողության հարց է։ Կան կանոններ, կան տեսչություններ, կան տուգանքներ, բայց կրկնվող խախտումները ցույց են տալիս, որ գործող համակարգը դեռ բավարար զսպող ուժ չունի։ Եթե կառուցապատողի համար կանոնը խախտելը ավելի հեշտ ու էժան է, քան այն պահպանելը, նույնիսկ խախտումը հայտնաբերելուց հետո խնդիրը ամբողջությամբ չի լուծվում։ Այս պատկերի մեջ արժե առանձնացնել «ՄԼ Մայնինգը»՝ Երևանի խոշոր կառուցապատողներից մեկին։ Ավանում ընկերության կառուցվող շենքից օրեր առաջ տեսագրված փոշու հոսքը պարզապես առիթ է ավելի երկար պատմության վերադառնալու համար։ «ՄԼ Մայնինգի» անունը տարիներ շարունակ հայտնվել է ոչ միայն շինարարական և բնապահպանական խախտումների արձանագրություններում, այլև հանքարդյունաբերության շուրջ վեճերում, դատական գործերում, պետական արտոնությունների և քրեական վարույթների նյութերում։ Ընկերության իրական շահառուն Դավիթ Սուքիասյանն է։ Եվ այստեղ արդեն խոսքը առանձին շինհրապարակի կամ մի սովորական տուգանքի մասին չէ։ Խոսքը տարիների ընթացքում կուտակված մի ամբողջ պատմության մասին է, որը արժե բացել հերթով՝ փաստաթուղթ առ փաստաթուղթ։ Դավիթ Սուքիասյանի անունը այս պատմության մեջ պատահական չէ։ 2017 թվականին նա աշխատանքի անցավ Հատուկ քննչական ծառայությունում՝ սկզբում որպես աշխատակազմի ղեկավար, 2018-ից՝ որպես գլխավոր քարտուղար, և այդ պաշտոնում մնաց մինչև 2020 թվականի օգոստոսը։ Միաժամանակ նրա հանքարդյունաբերական բիզնեսները շարունակում էին մնալ հանրային ուշադրության կենտրոնում։ 2017-ին «Հետքը» ուսումնասիրեց Սուքիասյանի պաշտոնական հայտարարագիրը և արձանագրեց մի բավական ուշագրավ անհամամասնություն։ Հայտարարագրված եկամուտը կազմում էր մոտ 2,3 միլիոն դրամ և 20 հազար դոլար, մինչդեռ այլ անձանց և կազմակերպություններին տրված փոխառությունների ընդհանուր ծավալը հասնում էր 1 միլիարդ 126,5 միլիոն դրամի, 375 հազար դոլարի և 20 հազար եվրոյի։ Հրապարակումը բնական հարց էր բարձրացնում՝ որտեղի՞ց էին գոյացել այդ միջոցները։ Այս թվերի և հայտարարագրված եկամուտների միջև ակնհայտ տարբերությունը չէր կարող հարցեր չառաջացնել։ Առավել ևս՝ խոսքը Հատուկ քննչական ծառայության բարձրաստիճան պաշտոնյայի մասին էր, այն կառույցի, որը քննում էր նաև պետական բարձր պաշտոններ զբաղեցնող անձանց մասնակցությամբ գործերը։ Նույն տարիներին Սուքիասյանի բիզնեսը օգտվում էր նաև պետական արտոնություններից։ Կառավարությունը «ՄԼ Մայնինգին» մի քանի անգամ ազատել է ներմուծվող հանքարդյունաբերական սարքավորումների մաքսատուրքից։ 2018 թվականի որոշման հիմքում ընկերության ներկայացրած ներդրումային ծրագիրն էր՝ արդեն կատարված շուրջ մեկ միլիարդ դրամի ներդրմամբ և ևս երկու միլիարդ դրամի նախատեսվող ներդրումներով։ 2021-ին ընկերությունը կրկին ստացել է նման արտոնություն։ Այստեղ ևս ինքնին անօրինականության մասին խոսք չկա։ Բայց Սուքիասյանի պետական պաշտոնը, նրա մասնավոր բիզնեսը և այդ բիզնեսին տրամադրվող պետական արտոնությունները նույն ժամանակագրության մեջ հայտնվելով՝ հանրային վերահսկողության միանգամայն օրինաչափ հարց էին առաջացնում։ Ավելի կոշտ, բնական և առանց արդարացման՝ Պետական պաշտոնն ու սեփական բիզնեսը Սուքիասյանի դեպքում երկար ժամանակ գոյակցել են նույն ժամանակագրության մեջ։ Այդ ընթացքում «ՄԼ Մայնինգը» ստացել է պետական արտոնություններ, իսկ Հատուկ քննչական ծառայությունը պարզաբանել է, որ Սուքիասյանը ընկերության բաժնեմասերի կառավարումը լիազորագրով փոխանցել է այլ անձանց և առօրյա կառավարմանը չի մասնակցել։ «Հետքը», սակայն, ավելի ուշ հրապարակել է հանքավայրում նրա ներկայությունն արձանագրող լուսանկարներ՝ նոր հարցեր առաջացնելով այդ տարանջատման իրական սահմանների վերաբերյալ։ Հետագա տարիներին «ՄԼ Մայնինգի» անունը շարունակել է հայտնվել արդեն ոչ միայն բիզնես ու պետական արտոնությունների, այլև տեսչական ստուգումների, դատական վեճերի և քրեական վարույթների նյութերում։ Ամենալուրջ դրվագներից մեկը Սպանդարյանի բազալտի հանքավայրին է վերաբերում։ 2024 թվականի օգոստոսին քրեական վարույթ է նախաձեռնվել Քրեական օրենսգրքի 383-րդ հոդվածի առաջին մասով՝ ընդերքի պահպանման կամ օգտագործման պահանջների ենթադրյալ խախտման փաստով։ Քննիչի պաշտոնական պարզաբանման համաձայն՝ վարույթը վերաբերում է չորս ընկերությունների, այդ թվում՝ «ՄԼ Մայնինգին», և քննվում է արդյունահանման թույլտվություններով չնախատեսված տարածքներում հանքարդյունաբերություն իրականացնելու ենթադրյալ փաստը։ Սա արդեն փոշու կամ չջրված շինհրապարակի խնդիր չէ։ Ընդերքը պետական սեփականություն է, իսկ դրա շահագործման սահմանները որոշվում են թույլտվությամբ։ Այստեղ էլ հարկավոր է պահել իրավական ճշգրտությունը․ քրեական վարույթի գոյությունը մեղավորության ապացույց չէ։ Հանրությանը, սակայն, հետաքրքրում է վարույթի հետագա ճակատագիրը։ Երկու տարի անց բաց աղբյուրներում պարզ պատասխան դեռ չի երևում՝ ո՞ւմ է մեղադրանք առաջադրվել, ի՞նչ վնաս է հաշվարկվել, ինչպե՞ս է ավարտվել փորձաքննությունը։ Մեկ այլ քրեական վարույթ նախաձեռնվել է 2025-ին։ «Մոնոլիտ Բիլդինգի» սնանկության կառավարիչը հայտնել է, որ ընկերությանը պատկանող 1725 անվանում գույքից «ՄԼ Մայնինգի» տարածքում հետագայում հայտնաբերվել է միայն 87-ը։ Ըստ հաղորդման՝ 1638 ապրանքատեսակ՝ ընդհանուր 479 միլիոն 911 հազար դրամ արժեքով, անհետացել կամ ոչնչացվել է։ Դեպքի առթիվ Քննչական կոմիտեում քրեական վարույթ է նախաձեռնվել։ Այստեղ ևս հրապարակված տեղեկությունը «ՄԼ Մայնինգի» կամ Դավիթ Սուքիասյանի մեղավորություն չի հաստատում։ Բայց գրեթե կես միլիարդ դրամի գույքի ճակատագրի մասին վարույթը փոքր դրվագ անվանել հնարավոր չէ։ Կան նաև բնապահպանական մարմինների հետ վեճեր։ 2023 թվականի վերջում Բնապահպանության և ընդերքի տեսչական մարմինը «ՄԼ Մայնինգի» վերաբերյալ կազմել է ստուգման ակտեր, հետագայում տվել խախտումները վերացնելու հանձնարարականներ և ներկայացրել վնասի փոխհատուցման պահանջներ։ Ընկերությունը դիմել է դատարան՝ պահանջելով այդ ակտերն ու որոշումները անվավեր ճանաչել։ Արտենիի պեռլիտի հանքավայրում պետական մարմինները չեն տվել ընկերության ուզած դրական բնապահպանական եզրակացությունը։ «ՄԼ Մայնինգը» մերժումը տարել է դատարան։ Նոյակերտում արդեն հակառակ ուղղությամբ է հայց ներկայացվել․ Արարատ համայնքի ղեկավարը պահանջել է անվավեր ճանաչել ընկերությանը գյուղատնտեսական նշանակության հողի 25-ամյա վարձակալության տրամադրման մրցույթն ու դրա հետևանքով կնքված պայմանագիրը։ Շինարարական հատվածում էլ պատկերը հանգիստ չէ։ 2025 թվականի հունվարին «ՄԼ Մայնինգին» պատկանող նորակառույցում աշխատող 24-ամյա երիտասարդը վեցերորդ հարկից՝ մոտ քսան մետր բարձրությունից, ընկել է և ծանր վնասվածքներով տեղափոխվել հիվանդանոց։ Նյութերը փոխանցվել են Քննչական կոմիտե։ Բաց աղբյուրները հետագա իրավական գնահատականի մասին հստակ տեղեկություն չեն տալիս։ Բնակարան գնած քաղաքացիներն էլ դատարան են դիմել ընկերության դեմ։ Հրապարակված տվյալներով՝ մի քանի գնորդ պահանջել են պայմանագրերով հաշվարկված տույժերի և այլ գումարների բռնագանձում։ Կան անհատական և խմբային հայցեր։ Դրանց գոյությունը դեռ չի նշանակում, որ բոլոր պահանջները դատարանը հիմնավոր է ճանաչել, սակայն կառուցապատողի գործունեության ընդհանուր պատկերի համար դրանք նույնպես կարևոր են։ Եվ հիմա՝ Ավանի փոշին։ https://www.facebook.com/reel/28264834393209346?locale=hy_AM Առանձին վերցրած՝ 150 հազար դրամանոց տուգանք։ Այս ամբողջ ժամանակագրության մեջ այն գրեթե մանրուք է։ Բայց հենց մանրուքներն են երբեմն ստիպում նորից բացել ամբողջ թղթապանակը։ Խնդիրը հիմա շատ պարզ է։ Պետական մարմինները տարիների ընթացքում «ՄԼ Մայնինգի» վերաբերյալ կազմել են ակտեր, մերժել թույլտվություններ, ներկայացրել վնասի փոխհատուցման պահանջներ, մասնակցել դատական վեճերի, հարուցել վարչական վարույթներ։ Քրեական վարույթներում հայտնվել է նաև ընկերության անունը։ Նույն պետությունը տարբեր տարիներին ընկերությանը տվել է տնտեսական արտոնություններ և ընդերքօգտագործման հնարավորություններ։ Այս փաստերի համադրությունից դեռ չի ծնվում քրեական դատավճիռ։ Ծնվում է մեկ այլ բան՝ հանրային հաշվետվողականության պահանջ։ Դավիթ Սուքիասյանն այսօր պարզապես կառուցապատող չէ, որի շենքից Ավանում փոշի է թափվել։ Նա խոշոր հանքարդյունաբերական և շինարարական բիզնեսի սեփականատեր է, նախկինում ղեկավար պաշտոն է զբաղեցրել երկրի հատուկ քննչական համակարգում, իսկ իրեն պատկանող ընկերության անունը տարիների ընթացքում կուտակվել է պետական մարմինների, դատարանների ու քրեական վարույթների փաստաթղթերում։ Հետևաբար Ավանի տեսանյութից հետո ճիշտ հարցը փոշու մասին չէ։ Ճիշտ հարցը «ՄԼ Մայնինգի» ամբողջ պատմության մասին է՝ մենք հենց այդ պատմությունն էլ շարունակելու ենք բացել՝ փաստաթուղթ առ փաստաթուղթ, հանք առ հանք, պայմանագիր առ պայմանագիր։ Շարունակելի