Հայաստանի պաշտպանության նախարարը հայտարարել է, որ Զինված ուժերում գործող ԱԹՍ վարչությունը առաջիկայում կվերածվի առանձին ԱԹՍ զորքերի՝ անօդաչու համակարգերը բանակի օժանդակ կարողությունից բարձրացնելով ինքնուրույն մարտական բաղադրիչի մակարդակի։ Ժամանակակից պատերազմում անօդաչուն դարձել է մարտադաշտի ամբողջ համակարգը կապող առանցքային միջոց՝ հետախուզությունից և թիրախավորումից մինչև հարված, կապ ու էլեկտրոնային պայքար։ Նրա ամենամեծ առավելություններից մեկը նաև արժեքի հարաբերակցությունն է․ համեմատաբար էժան համակարգը կարող է ոչնչացնել բազմապատիկ ավելի թանկ թիրախ կամ հակառակորդին ստիպել ծախսել անհամեմատ ավելի թանկ պաշտպանական միջոցներ։ ՆԱՏՕ-ն արդեն անօդաչու համակարգերը դիտարկում է որպես պատերազմի բնույթը փոխած առանցքային ուժ։ Դաշինքը առաջիկա հինգ տարում ավելի քան 40 միլիարդ դոլար է ուղղում հակադրոնային կարողություններին, իսկ մինչև 2027-ը նախատեսում է հնգապատկել անօդաչուների օպերատորների պատրաստումը։ Սա ցույց է տալիս փոփոխության մասշտաբը՝ ԱԹՍ-ները վաղուց անցել են առանձին տեխնոլոգիայի սահմանը և դարձել բանակների կառուցվածքը, պատրաստությունը և սպառազինության առաջնահերթությունները վերաձևող գործոն։ Հայաստանի համար ամենաուսանելի կազմակերպական նախադեպը Ուկրաինայի փորձն է։ 2024-ին Ուկրաինան ստեղծեց Անօդաչու համակարգերի ուժերը՝ անօդաչու միջոցները վերածելով առանձին զորատեսակի և միավորելով օդային, ցամաքային ու ծովային համակարգերը մեկ հրամանատարության ներքո։ Այն գործում է սեփական հրամանատարությամբ, մասնագիտացված ստորաբաժանումներով։ Ուղիղ կապի մեջ է տեխնոլոգիական ընկերությունների հետ։ 2025-ին համակարգն արդեն ընդգրկում էր տասնյակ ստորաբաժանումներ, իսկ մարտադաշտում արդյունավետ լուծումներն արագ տարածվում էին ամբողջ բանակում՝ փորձը վերածելով ընդհանուր կարողության։ Ուկրաինական փորձի գլխավոր ուժը կազմակերպական ամբողջականությունն է։ Դրոնը այնտեղ առանձին սարք չէ, այլ ամբողջ մարտական համակարգի հանգույց։ Նրա շուրջ միավորված են հետախուզությունը, թիրախավորումը, հարվածը, էլեկտրոնային պայքարը, հակադրոնային պաշտպանությունը, ծրագրային ապահովումը, տվյալների մշակումը և արագ արտադրությունը։ Ամենակարևորն էլ այն է, որ մարտադաշտից ստացված փորձը գրեթե անմիջապես վերադարձվում է ինժեներներին ու արտադրողներին։ Այս մոդելն է փոխում պատերազմի տրամաբանությունը․ առավելությունը հաճախ ստանում է ոչ ամենաթանկ հարթակը, այլ այն համակարգը, որը արագ է փորձարկվում, արագ է հարմարվում և նույն արագությամբ հասնում առաջնագիծ։ ՆԱՏՕ-ն հենց այս դասն է առանձնացնում Ուկրաինայից՝ ցածրարժեք, զանգվածային և արագ զարգացող համակարգերի աճող արժեքը մեծ ու թանկ հարթակների կողքին։ Փոքր պետությունների համար այս փոփոխությունը հատկապես կարևոր է։ Ավանդական ուժային հաշվարկում նրանք սովորաբար զիջում են մարդկային ռեսուրսով, բյուջեով և ծանր սպառազինությամբ։ Անօդաչու համակարգերը այդ անհավասարությունը մասամբ վերաձևում են։ Ճիշտ տեխնոլոգիան, ծրագրավորումը, էլեկտրոնիկան և արագ արտադրությունը կարող են կտրուկ բարձրացնել ստորաբաժանումների արդյունավետությունը և հակառակորդին ստիպել էժան միջոցների դեմ ծախսել բազմապատիկ ավելի թանկ ռեսուրսներ։ Հայաստանի համար ամենաօգտակար կազմակերպական փորձը Ուկրաինայինն է, որովհետև այն ձևավորվել է ոչ խաղաղ պայմաններում, այլ շարունակվող պատերազմի, սահմանափակ ռեսուրսների և արագ փոփոխվող տեխնոլոգիական մրցակցության մեջ։ Այդ համակարգի արժեքը հենց հարմարվողականությունն է՝ հակառակորդի նոր միջոցին արագ պատասխան, նոր լուծման փորձարկում և նույն փորձի արագ տարածում ամբողջ բանակում։ Իսրայելական փորձի ուժը համակարգային կապի մեջ է։ Պաշտպանության նախարարության հատուկ կառույցը միավորում է զինված ուժերը, գիտահետազոտական կենտրոններն ու պաշտպանական արդյունաբերությունը՝ նոր սպառնալիքից մինչև փորձարկում, արտադրություն և մարտական կիրառում արագ շրջան ապահովելով։ Այդ մոդելում նորարարությունը առանձին ոլորտ չէ․ այն բանակի ամենօրյա աշխատանքի մաս է, իսկ խոշոր ընկերություններն ու փոքր ստարտափները գործում են նույն տեխնոլոգիական շղթայի մեջ։ Հայաստանի համար այս երկու փորձերի համադրությունը կարևոր է երկու պատճառով՝ արագ փոփոխվող մարտադաշտին հարմարվելու կարողություն և սեփական տեխնոլոգիական հիմքի ձևավորում։ Ուկրաինական մոդելի առանցքը արագ հարմարվող զորային կառուցվածքն է, որը մարտադաշտի փոփոխությունը գրեթե անմիջապես վերածում է նոր մարտավարության ու կիրառման։ Իսրայելական մոդելը այդ արագությանը տալիս է տեխնոլոգիական խորություն՝ բանակը, գիտությունը և արդյունաբերությունը պահելով մշտական փոխգործակցության մեջ և մարտական փորձը արագ հասցնելով նոր լուծման ու արտադրության։ Իսրայելի փորձը ցույց է տալիս բանակի, գիտության և արդյունաբերության միավորված տեխնոլոգիական համակարգի ուժը։ Թուրքիայի օրինակը՝ այդ համակարգը սեփական պաշտպանական արտադրության, արտահանման և ռազմավարական ինքնուրույնության հենարանի վերածելու ճանապարհը։ Հայկական ԱԹՍ զորքերի արժեքը որոշվելու է ոչ անվանումով, այլ կառուցվածքի խորությամբ։ Անհրաժեշտ է միասնական համակարգ, որը միավորում է պատրաստությունը, մշտական փորձարկումները, արտադրողների հետ ուղիղ կապը, էլեկտրոնային պայքարը, հակադրոնային պաշտպանությունը և արագ գնումները։ Միայն այդ դեպքում նոր զորատեսակը կդառնա մարտական իրական կարողություն։ ԱԹՍ զորքերի ստեղծումը պահանջում է նաև ռազմական մտածողության վերափոխում։ Ժամանակակից պատերազմում տեխնոլոգիան փոխվում է ավելի արագ, քան ավանդական հրամանատարական և գնումների համակարգերը հասցնում են արձագանքել։ Այսօր արդյունավետ լուծումը կարճ ժամանակ անց կարող է կորցնել առավելությունը նոր խլացուցիչի, ծրագրային հակամիջոցի կամ հակադրոնի պատճառով։ Այդ միջավայրում առավելությունը ստանում է այն բանակը, որը կարողանում է արագ սովորել, փորձարկել, շտկել և մարտական փորձը անմիջապես վերադարձնել նոր տեխնոլոգիայի ու արտադրության մեջ։ Պապիկյանի հայտարարությունը նոր համազգեստը շտրիխ-կոդով անհատական հաշվառման ենթարկելու մասին նույն փոփոխության ավելի խորքային կողմն է բացում։ Ժամանակակից բանակը արդյունավետ է այնքանով, որքանով կարողանում է ճշգրիտ կառավարել մարդկանց, տեխնիկան, պահեստները և մատակարարման ամբողջ շղթան։ Թվայնացված հաշվառումը բանակի կառավարման որակի չափանիշներից է՝ նվազեցնելով կորուստը, արագացնելով մատակարարումը և յուրաքանչյուր նյութական միջոց դարձնելով հետագծելի։ ԱԹՍ զորքերի ստեղծումն ու լոգիստիկայի թվայնացումը նույն վերափոխման տարբեր շերտերն են․ տեխնոլոգիան աստիճանաբար դառնում է ոչ միայն մարտական առավելության, այլ ամբողջ բանակի կառավարման հիմք։ 2020-ի պատերազմը Հայաստանի համար անօդաչու տեխնոլոգիական անհավասարության ծանր դաս դարձավ։ Վեց տարի անց խնդիրը այլևս ԱԹՍ ունենալը չէ, այլ դրանց շուրջ ամբողջական մարտական համակարգ կառուցելը՝ հրամանատարությունից և հետախուզությունից մինչև արտադրություն, ծրագրային ապահովում և հակադրոնային պաշտպանություն։ Խնդիրը արդեն շատ ավելի խորն է, քան նոր զորատեսակի ստեղծումը։ Խոսքը բանակի կառուցվածքի, հրամանատարության և տեխնոլոգիական մշակույթի վերաձևավորման մասին է։ Ապագայի առավելությունը կունենան այն զինված ուժերը, որոնք անօդաչու համակարգերը կմտցնեն ամբողջ մարտական շղթայի մեջ՝ հետախուզությունից ու թիրախավորումից մինչև հարված, պաշտպանություն, տվյալների մշակում և արտադրություն։ Հայաստանի համար ԱԹՍ զորքերը կարող են դառնալ այդ վերափոխման առանցքը, եթե դրանց շուրջ ձևավորվեն սեփական ինժեներական դպրոց, ծրագրային միջավայր, արտադրական կարողություններ և մարտադաշտի փորձը արագ վերածելու մեխանիզմներ։ Ուկրաինան տալիս է արագ հարմարվող կազմակերպական մոդել, Իսրայելը՝ տեխնոլոգիան արդյունաբերական ուժի վերածելու փորձ։ Հայաստանի խնդիրը սեփական մասշտաբին, աշխարհագրությանը և սպառնալիքների բնույթին համապատասխան համակարգ ստեղծելն է։ Փոքր պետության համար տեխնոլոգիական առավելությունը կարող է դառնալ ուժի անհավասարությունը մեղմելու ամենաիրատեսական միջոցներից մեկը։
