Գյումրիում ձերբակալվել է ռուսական 102-րդ ռազմաբազայի 25-ամյա ծառայող Մաքսիմ Բ.-ն։ Նրա մոտ հայտնաբերվել է 1.2 գրամ մարիխուանա։ Ըստ հրապարակված տվյալների՝ նա հայտնել է, որ թմրամիջոցը ձեռք է բերել համացանցի միջոցով։ Գործն արդեն Քննչական կոմիտեի զինվորական քննչական ստորաբաժանումում է։ Այս պատմության կարևորությունը հայտնաբերված 1.2 գրամը չէ։ Կարևորն այն է, որ օտարերկրյա զինված ստորաբաժանման ծառայողը կարողացել է թմրամիջոց ձեռք բերել և պահել իր մոտ։ Այստեղ խնդիրն այլևս կոնկրետ զինծառայողը չէ, այլ համակարգի հուսալիությունը։ Պետք է հասկանալ՝ գործ ունենք պատահական դրվագի՞, թե վերահսկողության ավելի խոր խնդրի հետ։ Ինչպե՞ս է ստուգվում անձնակազմը, ինչպե՞ս է կանխվում թմրամիջոցների մուտքն ու օգտագործումը, և Հայաստանի իրավասու մարմիններն ի՞նչ գործիքներ ունեն այդ ռիսկերը ժամանակին տեսնելու ու կանխելու համար։ Զինված կառույցում կարգապահությունը տեխնիկական մանրուք չէ։ Դա անվտանգության հիմնական երաշխիքներից է։ Զենք կրող զինծառայողի պատրաստվածությունն ու կարգապահությունը զորամասի ներքին հարցեր չեն։ Դրանցից ուղղակիորեն կախված է նաև քաղաքացիական միջավայրի անվտանգությունը։ Այդ պատճառով վերահսկողության ցանկացած թերություն միայն զորամասի ներքին խնդիրը չէ։ Այն կարող է վտանգ ստեղծել նաև քաղաքացիների համար։ Հայտնաբերվածը փոքր քանակ է, բայց այն բացում է շատ ավելի մեծ խնդիր՝ ինչ վերահսկողություն է իրականում գործում օտարերկրյա ռազմաբազայում։ Հայաստանում թմրամիջոցների տարածումը ինքնին լուրջ խնդիր է։ Երբ այդ շղթայում հայտնվում է օտարերկրյա ռազմաբազայի զինծառայող, հարցը դառնում է ազգային անվտանգության խնդիր։ Դեռ պարզ չէ՝ թմրամիջոցը մտե՞լ է ռազմաբազա, այնտեղ օգտագործվե՞լ է, կամ զինծառայողը ծառայության ընթացքում եղե՞լ է դրա ազդեցության տակ։ Հենց այս չպարզված հարցերն են դեպքը դարձնում ավելի լուրջ, քան հայտնաբերված 1.2 գրամը։ Ռազմաբազան սովորական փակ տարածք չէ։ Այն զինված կառույց է Հայաստանի տարածքում՝ սպառազինությամբ, ռազմական տեխնիկայով և մարտական հերթապահություն իրականացնող անձնակազմով։ Այդ պատճառով այնտեղ ծառայող մարդկանց սթափությունը և կարգապահությունը միայն ներքին՝ ծառայողական հարց չեն։ Դրանք անմիջապես վերաբերում են նաև Հայաստանի քաղաքացիների անվտանգությանը։ Այս դեպքը չի կարող ավարտվել միայն քրեական վարույթով։ Պետք է պարզել նաև՝ ինչ վերահսկողություն է գործում ռազմաբազայում, ինչ բացեր կան այդ համակարգում և դրանք ինչ ռիսկեր կարող են ստեղծել Հայաստանի համար։ Պետք է պարզել, թե ռազմաբազայում թմրամիջոցների դեմ ինչ վերահսկողություն է գործում։ Ի՞նչ ստուգումներ են անցնում զինծառայողները, ինչպե՞ս են վերահսկվում մուտքն ու ելքը, ծանրոցներն ու առաքումները, և ի՞նչ քայլեր են ձեռնարկվում խախտումների հայտնաբերման դեպքում։ Կարևոր է հասկանալ նաև՝ Հայաստանի իրավասու մարմիններն իրականում որքան տեղեկացված են ռազմաբազայի ներսում գործող վերահսկողությունից և ինչ ազդեցություն ունեն դրա վրա։ Կարևոր է պարզել նաև՝ Հայաստանի իրավասու մարմինները որքանով են տեղյակ ռազմաբազայի ներսում գործող վերահսկողության մեխանիզմներին և որքանով կարող են ազդել դրանց կիրառման վրա։ Գյումրին արդեն մեկ անգամ տեսել է, թե ինչ հետևանք կարող է ունենալ վերահսկողության ձախողումը։ 2015 թվականի հունվարին 102-րդ ռազմաբազայի զինծառայող Վալերի Պերմյակովը լքեց մարտական հերթապահությունը՝ իր հետ վերցնելով ինքնաձիգ, զինամթերք և սվին դանակ։ Մի քանի ժամ անց սպանվեց Ավետիսյանների ընտանիքը։ Վեց անդամ մահացան տանը, իսկ վեց ամսական երեխան՝ օրեր անց հիվանդանոցում։ Պերմյակովին մեղադրանք առաջադրվեց յոթ սպանության համար։ Այդ ողբերգությունը ցույց տվեց ամենակարևորը՝ ռազմաբազայի ներսում կարգապահության և վերահսկողության ձախողումը կարող է անմիջապես դառնալ քաղաքացիական կյանքի ողբերգություն։ Այդ ողբերգությունը ցույց տվեց, որ ռազմաբազայի ներսում վերահսկողության բացակայությունը կարող է վտանգել նաև Հայաստանի քաղաքացիների կյանքը։ Այդ ողբերգությունից հետո մնաց ամենակարևոր հարցերից մեկը՝ ինչպե՞ս կարողացավ զինված ծառայողը լքել պահակակետը և հասնել քաղաք։ 2018-ին Գյումրիում մահացավ փողոց մաքրող 57-ամյա Ջուլիետա Ղուկասյանը։ Գործով ձերբակալվեց 102-րդ ռազմաբազայի զինծառայող, որը մեղադրվեց հավաքարար կնոջը ծեծելու՝ ծանր բռնության մեջ։ Այս դեպքերը տարբեր են, բայց դրանց կրկնությունն արդեն լուրջ հարցեր է առաջացնում՝ որքան ամուր է վերահսկողությունը ռազմաբազայում։ Կարգապահական խախտումը, ալկոհոլը, թմրամիջոցը կամ զենքի նկատմամբ անփույթ վերաբերմունքը համակարգային խնդիրներ են։ Երբ նման դեպքերը կրկնվում են, հարցն այլևս մի զինծառայողի չի վերաբերվում։ Կասկածի տակ է հայտնվում վերահսկողական ամբողջ համակարգը։ Ռազմաբազայի մասին քննարկումները տարիներ շարունակ պտտվել են մեծ աշխարհաքաղաքական թեմաների շուրջ՝ Ռուսաստան, Թուրքիա, ՆԱՏՕ, սահմաններ, ուժերի հավասարակշռություն։ Բայց անվտանգությունը միայն այդ մակարդակում չի չափվում։ Գյումրեցու համար այստեղ ամենակարևորն այն է, թե ինչպե՞ս է վերահսկվում քաղաք դուրս եկող զինված զինծառայողը և ինչ երաշխիք կա, որ ալկոհոլի կամ թմրամիջոցի ազդեցության տակ նա վտանգ կամ սպառնալիք չի ստեղծի մարդկանց համար։ Օտարերկրյա ռազմաբազան չի կարող լինել Հայաստանի օրենքներից և վերահսկողությունից դուրս տարածք։ Այն գտնվում է Հայաստանի ինքնիշխան տարածքում և գործում է պայմանագրային հիմքով։ Հետևաբար դրա գործունեությունը կանոնակարգվում է Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ։ 102-րդ ռազմաբազայի ապագայի մասին խոսելիս այլևս բավարար չեն պատմական կապերը կամ նախկին պայմանավորվածությունները։ Պետք է գնահատել շատ կոնկրետ բաներ՝ ինչ անվտանգություն է այն տալիս Հայաստանին, ինչ ռիսկեր է ստեղծում, որքան կարգապահ է անձնակազմը և որքան պաշտպանված են քաղաքացիները։ Այս դեպքը նորից ցույց է տալիս, որ ռազմաբազայի հարցը չի կարելի քննարկել միայն մեծ աշխարհաքաղաքական ձևակերպումներով։ Հայաստանը պետք է հստակ իմանա՝ ինչպես է վերահսկվում անձնակազմը, ինչ խախտումներ են արձանագրվում, ինչպես են կանխվում ալկոհոլի և թմրամիջոցների հետ կապված ռիսկերը և ինչ տեղեկություն են ստանում ՀՀ իրավապահ պատկան մարմինները։ Ռազմաբազայի ներկայությունը պետք է գնահատել, թե որքանով է այն ուժեղացնում Հայաստանի անվտանգությունը և որքանով է նվազեցնում նոր ռիսկերը։ Պայմանագիրը ինքնին երաշխիք չէ, եթե վերահսկողությունն ու պատասխանատվությունը չեն աշխատում։ Գյումրին արդեն գիտի, թե ինչ գին կարող է ունենալ անբավարար վերահսկողությունը:
