Հիքմեթ Հաջիևը հայտարարել է, որ հայկական սփյուռքի «ռևանշիստական ուժերը» փորձում են խաթարել խաղաղության օրակարգը և կոչ է արել դադարեցնել այդ գործունեությունը։ Այս հայտարարությամբ Բաքուն խաղաղության գործընթացի քննարկումը տեղափոխում է նաև սփյուռք։ Այդպիսով ձևավորվում է ավելի լայն պահանջ․ հայկական կողմը պետք է ոչ միայն աջակցի բանակցություններին, այլև վերանայի պատերազմի, անվտանգության և իրավունքների մասին իր քաղաքական խոսքը։ Այստեղ արդեն հարց է առաջանում՝ ով է որոշելու, թե խաղաղության պայմաններում որ դիրքորոշումն է ընդունելի, իսկ որը՝ «ռևանշիստական»։ Այս մոտեցմամբ անվտանգության, տեղահանվածների իրավունքների, պատերազմի հետևանքների և պատմական հիշողության մասին ցանկացած կոշտ խոսք կարող է հայտնվել «ռևանշիզմի» պիտակի տակ։ Այդպես խնդիրը դուրս է գալիս բանակցությունների շրջանակից և հասնում քաղաքական խոսքի ազատությանը։ Խաղաղությունը չի ամրանում լռեցված հարցերով։ Այն ամրանում է այն ժամանակ, երբ ամենացավոտ թեմաներն անգամ հնարավոր է քննարկել առանց սպառնալիքի և պիտակավորման։ Այլապես խաղաղության օրակարգը աստիճանաբար դառնում է ազդեցության ու ճնշման գործիք։ Խնդիրը Հաջիևի բառապաշարը չէ։ Խնդիրը այդ բառապաշարի քաղաքական հիմքն է։ Խաղաղության մասին խոսող ցանկացած պետություն նախ պետք է նայի սեփական հանրային միջավայրին։ Ադրբեջանի դեպքում խնդիրը վաղուց արձանագրել են նաև միջազգային կառույցները։ Եվրոպայի խորհրդի Ռասիզմի և անհանդուրժողականության դեմ հանձնաժողովը բազմիցս նշել է հայերի նկատմամբ թշնամական խոսքի տարածվածությունը։ 2023 թվականի զեկույցում այն առանձնացրել էր Հայաստանի ու հայերի մասին թշնամական պատկերացումների պահպանումը, բարձրաստիճան պաշտոնյաների կոշտ հռետորաբանությունը և ատելության խոսքի լայն տարածումը մեդիայում ու սոցիալական ցանցերում։ Այս փաստերը ցույց են տալիս, որ խաղաղության խնդիրը վերաբերում է ոչ միայն բանակցային սեղանին, այլև այն լեզվին, որով պետությունը տարիներ շարունակ ձևավորում է հասարակության վերաբերմունքը հարևանի նկատմամբ։ Խնդիրը միայն քաղաքական հռետորաբանությունը չէ։ 2022 թվականին ՄԱԿ-ի Ռասայական խտրականության վերացման կոմիտեն մտահոգություն էր հայտնել նաև Ադրբեջանի դպրոցական դասագրքերի վերաբերյալ։ Կոմիտեն նշել էր, որ դրանցում առկա նյութերը կարող են խորացնել հայերի նկատմամբ թշնամանքը։ Բաքվին առաջարկվել էր վերանայել պատմության դասավանդման մոտեցումները և բացառել այնպիսի պատումներ, որոնք էթնիկ խմբերին ներկայացնում են որպես թշնամի։ Նույն զեկույցում մտահոգություն էր արտահայտվել նաև պետական պաշտոնյաների և հանրային դեմքերի կողմից հայերի մասին ռասիստական կարծրատիպերի տարածման կապակցությամբ։ Սա արդեն ցույց է տալիս, որ խնդիրը վերաբերում է ոչ միայն քաղաքական խոսքին, այլ նաև այն միջավայրին, որտեղ ձևավորվում է նոր սերնդի պատկերացումը հարևանի մասին։ Եվրոպայի խորհրդի ավելի վաղ զեկույցներում ևս պատկերը ծանր էր։ Ռասիզմի և անհանդուրժողականության դեմ եվրոպական հանձնաժողովը նշել էր, որ Ադրբեջանի հանրային խոսքում Հայաստանն ու հայերը երկար ժամանակ ներկայացվել են որպես «թշնամի»։ Այդ պատկերացման ձևավորմանն ու պահպանմանը մասնակցել են նաև քաղաքական ղեկավարությունը, կրթական համակարգը և լրատվամիջոցները։ Այս ամենի պայմաններում Հաջիևի կոչը հակասական է հնչում։ Բաքուն հայկական հասարակությունից պահանջում է հրաժարվել «ռևանշիզմից», սակայն սեփական հանրային դաշտում տարիներով ձևավորված հակահայկական լեզվի վերանայման հստակ քաղաքականություն չի ներկայացնում։ Առանց այդ աշխատանքի խաղաղության պահանջը մնում է միակողմանի։ Պատերազմից հետո ամենադժվար գործերից մեկը հասարակության մտածողությունը փոխելն է։ Եվրոպան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո վերանայվեցին դասագրքերը, պատերազմի հիշողության լեզուն և նախկին հակառակորդի կերպարը։ Ֆրանսիայի ու Գերմանիայի հաշտեցման հիմքերից մեկը հենց դա էր․ նոր սերունդներին այլևս չէին սովորեցնում հարևանին տեսնել որպես մշտական թշնամի։ Հարավային Կովկասում այս աշխատանքը դեռ ամբողջությամբ չի սկսվել։ Ադրբեջանը պատերազմից դուրս է եկել ռազմական առավելությամբ և փորձում է այդ առավելությունը վերածել երկարաժամկետ քաղաքական արդյունքի։ Սակայն կայուն խաղաղությունը միայն ուժերի հարաբերակցությամբ չի պահպանվում։ Եթե հանրային հիշողության մեջ հարևանը շարունակում է մնալ թշնամի, պատերազմի տրամաբանությունը պահպանվում է նաև խաղաղության պայմաններում։ Այդ դեպքում ստորագրված համաձայնագիրը կարող է փակել ռազմական փուլը, բայց չի վերացնում նոր հակամարտության ներքին հիմքերը։ Հաջիևի հայտարարության մյուս խնդիրը սփյուռքի քաղաքական գործունեությունը «ռևանշիզմի» հետ նույնացնելն է։ Այդ սահմանումը չափազանց լայն է և կարող է քաղաքական պայքարի սովորական ձևերը ներկայացնել որպես խաղաղության սպառնալիք։ Սփյուռքի կազմակերպությունները կարող են կոշտ դիրքորոշում ունենալ, բարձրացնել տեղահանված արցախահայերի իրավունքների, Բաքվում պահվող հայերի, մշակութային ժառանգության կամ անվտանգության հարցերը։ Այդ թեմաները քննարկվում են նաև միջազգային կառույցներում։ Դրանց բարձրացումը ինքնին պատերազմի կոչ կամ ռազմական ռևանշի ծրագիր չէ։ Խաղաղության համար վտանգավոր է պատերազմի վերադարձը նպատակ դարձնող ցանկացած քաղաքական ծրագիր։ Բայց նույն չափանիշով պետք է տարբերակել ռազմական ռևանշը իրավունքների պաշտպանության, պատմական հիշողության կամ իշխանությունների քաղաքականության քննադատությունից։ Այս սահմանների միտումնավոր խառնումը նեղացնում է խաղաղության տարածքը և ցանկացած անհարմար խոսք դարձնում կասկածելի։ Բաքուն այսօր ունի հազվադեպ հնարավորություն փոխելու տարածաշրջանի երկարաժամկետ տրամաբանությունը։ Ռազմական հաղթանակից հետո ամենակարևոր ներդրումը կարող է լինել հաշտեցման քաղաքականությունը՝ դասագրքերի վերանայում, հակահայկական խոսքի սահմանափակում, հայկական մշակութային ժառանգության պաշտպանություն և արժանապատիվ պետական լեզու։ Միայն այդպիսի քայլերով ռազմական արդյունքը կարող է վերածվել կայուն խաղաղության հիմքի։ Խաղաղության մասին խոսքը համոզիչ է միայն այն դեպքում, երբ նույն պահանջները կիրառվում են նաև սեփական հասարակության նկատմամբ։ Եթե Հայաստանից պահանջվում է հրաժարվել ռևանշիզմից, Ադրբեջանից նույնքան բնական է սպասել հակահայկական խոսքի, թշնամու կերպարի և պատերազմի մշակույթի հետևողական վերանայում։ Այս հավասար չափանիշը վճռորոշ է։ Առանց դրա խաղաղության լեզուն կարող է դառնալ ուժի քաղաքականության շարունակություն՝ այլ բառերով։ Երկարատև հաշտեցումը պայմանագրով չի ավարտվում։ Այն պահանջում է ընդունել հարևանի իրավունքները, հիշողությունն ու անվտանգության մտահոգությունները և փոխել նրան ներկայացնելու պետական լեզուն։ Եթե նոր սերունդը շարունակում է մեծանալ թշնամու պատրաստի կերպարներով, խաղաղությունը մնում է փխրուն։ Պայմանագիրը կարող է ավարտել հակամարտության իրավական փուլը։ Խաղաղությունը կայուն կդառնա միայն այն ժամանակ, երբ պատերազմի լեզուն դադարի վերարտադրվել պետության, դպրոցի և հանրային խոսքի միջոցով։
