ԱՄՆ Պետքարտուղարի տեղակալ Ռայլի Բարնսի այցը Մատենադարան կարևոր այն իմաստով, որը ստանում է պատմական հիշողությունը արտաքին քաղաքականության մեջ։ Մատենադարանում պահվող ձեռագրերն ու քարտեզները Հայաստանի անցյալի ցուցանմուշներ չեն միայն։ Դրանք վկայում են ժողովրդի մշակութային հարատևության, կրթական կենտրոնների, բնակավայրերի և պատմական ներկայության մասին։ Արցախի ձեռագրական ժառանգության ներկայացումը այստեղ ստանում է ավելի լայն իմաստ։ Այդ ձեռագրերը միայն մշակութային արժեք չեն։ Դրանց մեջ պահպանված են մարդկանց, համայնքների, կրթական կենտրոնների և այդ տարածքի մշակութային կյանքի հետքերը։Այսօր, երբ Հարավային Կովկասում պատմական հիշողությունն ինքնին դարձել է քաղաքական պայքարի տարածք, նման ժառանգության պահպանումն ու միջազգային ներկայացումը ձեռք են բերում նաև դիվանագիտական նշանակություն։ Մատենադարանը պահպանում է այդ հիշողությունը և այն դարձնում միջազգայինորեն ճանաչելի պատմական փաստ։ Բարնսին ներկայացվել են նաև ԱՄՆ դեսպանի մշակութային արժեքների պահպանության հիմնադրամի աջակցությամբ իրականացվող «Լեռնային Ղարաբաղում գրչագրված ժառանգության վերականգնումն ու հանրայնացումը» ծրագրի արդյունքները։ Այս հանգամանքը Ղարաբաղի հայկական ձեռագրական ժառանգությունը մտցնում է ամերիկյան բարձրաստիճան այցի օրակարգ և նրան տալիս միջազգային լրացուցիչ տեսանելիություն։ Հիմնական արժեքը հենց այստեղ է։ Պահպանված ու ուսումնասիրված ժառանգությունը պատմական հիշողությանը տալիս է փաստական հիմք և այն դարձնում միջազգային գիտական ու մշակութային ճանաչման մաս։ Ձեռագիրը փոքր պետության համար նաև պատմական հիշողության փաստաթուղթ է։ Այն պահպանում է մարդկանց անունները, բնակավայրերը, կրթական ու հոգևոր կենտրոնները, լեզուն, արվեստը և տարածքի մշակութային պատկերը։ Դարերի ընթացքում սահմաններն ու իշխանությունները փոխվում են, իսկ գրավոր վկայությունը շարունակում է պահպանել անցյալի հետքը։ Այդ պատճառով մշակութային ժառանգությունը վաղուց միայն մշակույթի խնդիր չէ։ Այն առնչվում է պատմական ներկայությանը, ինքնությանը, իրավունքին և միջազգային քաղաքականությանը։ Հայկական ձեռագրական ժառանգության պատմությունը այս թեմային առանձնահատուկ խորություն է տալիս։ Մատենադարանի հավաքածուն ձևավորվել է դարերի ընթացքում և իր մեջ պահպանում է նաև կորուստների պատմությունը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին Էջմիածնի ձեռագրերը տեղափոխվեցին Մոսկվա՝ ոչնչացումից պաշտպանելու համար, իսկ 1915–1916 թվականներին Վասպուրականից, Մուշից, Էրզրումից և այլ վայրերից փրկված շուրջ 1600 ձեռագիր հասցվեց Էջմիածին։ Հազարավոր ձեռագրեր կորսվեցին։ Այդ կորուստը Մատենադարանի հավաքածուին տալիս է նաև պատմական վկայության արժեք։ Այստեղ պահպանված մատյանները հիշեցնում են ոչ միայն ստեղծված մշակույթը, այլև այն քաղաքներն ու համայնքները, որոնք այլևս նույն կերպ գոյություն չունեն։ Փրկված յուրաքանչյուր ձեռագիր անցյալի մի հատված է՝ երբեմն որևէ բնակավայրի կամ մշակութային կենտրոնի մասին պահպանված ամենակարևոր վկայություններից մեկը։ Մատենադարանը Հայաստանի համար պարզապես անցյալի պահոց չէ։ Այն պատմական հիշողությունը դարձնում է երկրի միջազգային ներկայության մաս։ Ժառանգությունը արժեք է ստանում այն ժամանակ, երբ պահպանվում է, ուսումնասիրվում և հասկանալի լեզվով ներկայացվում աշխարհին։ Այս աշխատանքը ձևավորում է վստահություն, ճանաչելիություն և մշակութային հեղինակություն։ Այդ իմաստով Մատենադարանը Հայաստանի արտաքին կապերի համար նաև լուռ, բայց ազդեցիկ հենարան է։ Բարնսի այցը տեղի ունեցավ հայ-ամերիկյան հարաբերությունների ակտիվ քաղաքական փուլում։ Նախորդ օրը Արարատ Միրզոյանի հետ նրա հանդիպման օրակարգում էին ռազմավարական գործընկերությունը, ժողովրդավարական ինստիտուտները, տարածաշրջանային խաղաղությունն ու տնտեսական կապերը։ Այստեղ Մատենադարանի այցը ստանում է ավելի լայն իմաստ։ Հայ-ամերիկյան հարաբերությունների օրակարգում հայտնվում է նաև Հայաստանի պատմական և մշակութային ժառանգությունը։ Մշակույթը արտաքին քաղաքականությանը տալիս է ժամանակի խորություն։ Քաղաքական պայմանավորվածությունները փոխվում են, շահերը վերադասավորվում են, իսկ ձեռագիրը, հին քարտեզը կամ միջնադարյան գիտական աշխատությունը պահպանում են երկրի պատմական ներկայությունը դարերի միջով։ Այդ ժառանգությունը քաղաքական ուժ չի ստեղծում ինքն իրենով, սակայն ձևավորում է ճանաչելիություն, վստահություն և հեղինակություն։ Փոքր պետության համար սա ազդեցության կարևոր պաշար է։ Հայաստանը աշխարհին ներկայանում է նաև իր պատմության խորությամբ, գիտական ժառանգությամբ և այդ ժառանգությունը պահպանելու կարողությամբ։ Հայաստանի համար կարևոր է այդ ժառանգությունը վերածել միջազգային ներկայության կայուն գործիքի։ Դրա համար միայն պահպանելը բավարար չէ։ Պետք է ձեռագրերը թվայնացնել, ուսումնասիրել, թարգմանել, ցուցադրել աշխարհի առաջատար թանգարաններում ու համալսարաններում և մտցնել միջազգային գիտական շրջանառության մեջ։ Մատենադարանը դրա համար ունի և՛ նյութական հիմք, և՛ գիտական հեղինակություն։ Նրա հավաքածուն կարող է ոչ միայն պահպանել անցյալը, այլև ընդլայնել Հայաստանի մասին գիտելիքը և ամրացնել երկրի մշակութային ներկայությունը աշխարհում։ Արցախում ստեղծված ձեռագրերը այս աշխատանքի ամենազգայուն շերտերից են։ Դրանք պահպանել նշանակում է պահպանել նաև այն մշակութային միջավայրի վկայությունը, որի ճակատագիրը այսօր միջազգային ուշադրության տակ է։ Այստեղ որոշիչ նշանակություն ունի ճշգրիտ փաստագրումը՝ ձեռագրի պատմությունը, գիտական նկարագրությունը, թվային պատճենը և միջազգային հրապարակումը։ Այդ ամենը հիշողությանը տալիս է ստուգելի հիմք և այն պահպանում գիտական շրջանառության մեջ։ Ժամանակի ընթացքում քաղաքական մեկնաբանությունները կարող են փոխվել, իսկ լավ փաստագրված ժառանգությունը շարունակում է մնալ որպես պատմական վկայություն։ Այս պատմությունն ունի նաև շատ խոսուն քաղաքական զուգահեռ։ Սեպտեմբերին Հիքմեթ Հաջիևը շուրջ 150 օտարերկրյա դիվանագետների և միջազգային կազմակերպությունների ներկայացուցիչների տարավ Գանձասար ու Դադիվանք և այդ հուշարձանները ներկայացրեց ադրբեջանական պաշտոնական պատմական մեկնաբանության շրջանակում՝ որպես կովկասյան աղվանական ժառանգություն։ Երկու օր անց այդ պատվիրակության մասնակիցներից ԵՄ հատուկ ներկայացուցիչ Մագդալենա Գրոնոն Մատենադարանում տեսավ Գանձասարին առնչվող բնօրինակ ձեռագրերը, դրանց կրկնօրինակները և ծանոթացավ դրանց ստեղծման ու պահպանման փաստագրված պատմությանը։ Այս երկու տեսարանների տարբերությունը նաև մշակութային դիվանագիտության երկու լեզու է ցույց տալիս։ Պատմական վեճին հնարավոր է մտնել հայտարարությունների ու հակադարձ մեղադրանքների անվերջ շրջանով։ Մատենադարանի օրինակը ցույց է տալիս այլ մեթոդ՝ բացել արխիվը, ներկայացնել բնօրինակը, գիտական նկարագրությունը, հիշատակարանը և թույլ տալ, որ փաստաթուղթը խոսի։ Այդ լեզուն ավելի լուռ է, բայց ունի երկար կյանք։ Բարնսի այցը հենց այս իմաստով կարևոր է։ Ղարաբաղի հայկական ժառանգությունը միջազգային պաշտոնյային ներկայացվում է ոչ որպես քաղաքական կարգախոս, այլ որպես պահպանված, ուսումնասիրված և ստուգելի պատմական նյութ։ Լուռ դիվանագիտության ուժը հենց այստեղ է՝ պատմությունը ոչ բարձրաձայն ապացուցել, այլ այնպիսի փաստական հիմք ստեղծել, որի կողքով դժվար է անցնել։ Այստեղ Մատենադարանի դերը արդեն ազգային նշանակություն է ստանում։ Այն պահպանում է ոչ միայն անցյալը, այլ նաև Հայաստանի պատմական ներկայության փաստական հիմքը։ Դարերի ընթացքում ձեռագրերը փրկվել են պատերազմներից, տեղահանություններից և մշակութային կենտրոնների կործանումից։ Այսօր այդ նույն ժառանգությունը պաշտպանվում է գիտական ուսումնասիրությամբ, թվայնացմամբ, միջազգային համագործակցությամբ և մշակութային դիվանագիտությամբ։ Այսպիսով, պահպանությունը դառնում է նաև պատմական հիշողության երկարաժամկետ պաշտպանություն։ Բարնսի գրառման առանցքային միտքը «մենք պարտական ենք ձեզ» ձևակերպումն է։ Այդ խոսքը Մատենադարանի առաքելությանը տալիս է ավելի լայն չափում։ Այստեղ պահպանվում է ոչ միայն հայկական անցյալը, այլ նաև համաշխարհային մտքի ու մշակույթի կարևոր մի հատված։ Ձեռագրերում խաչվում են աստվածաբանությունը, պատմությունը, բժշկությունը, փիլիսոփայությունը և արվեստը։ Այդ պատճառով Մատենադարանի աշխատանքը ազգային հիշողության պահպանումից վերածվում է համաշխարհային մշակութային ժառանգության պահպանության գործի։ Հայաստանի արտաքին քաղաքական ուժի աղբյուրներից մեկը կարող է լինել նաև այս երկար պատմական հիշողությունը։ Տարածաշրջանում ներկայությունը պահպանվում է ոչ միայն քաղաքականությամբ, այլ նաև գիտելիքով, փաստաթղթով և մշակութային շարունակականությամբ։ Մատենադարանի ձեռագրերն ու քարտեզները հենց այդ շարունակականության վկայություններն են։ Դրանք անվտանգություն կամ տնտեսական ուժ չեն ստեղծում, սակայն Հայաստանին տալիս են պատմական խորություն, ճանաչելիություն և հեղինակություն։ Փոքր պետության համար այդ կապիտալը կարող է դառնալ միջազգային ազդեցության կարևոր հիմք։
