Շաքիի միջադեպը հիշեցրեց կարևոր իրողություն՝ հայ-ադրբեջանական սահմանի մեծ մասը դեռ կառավարվում է պատերազմի ժառանգած մեխանիզմներով։ Չսահմանազատված սահմանը ինքնին անկայունության աղբյուր է։ Այդպիսի սահմանը մշտապես պահպանում է պատահական բախման վտանգը։ Հստակ սահմանագծի և սահմանապահ ռեժիմի բացակայության դեպքում մարդկային սխալը շատ արագ դառնում է անվտանգության ռիսկ։ Այդ պայմաններում 18-ամյա անփորձ զինծառայողի անհատական սխալը շատ արագ կարող է դառնալ երկու երկրների հարաբերությունների խնդիր։ Շաքիի դեպքը ցույց տվեց, որ սահմանային վերահսկողության նույնիսկ փոքր բացը կարող է տեղային միջադեպը արագ դարձնել ավելի լայն անվտանգության և միջպետական հարաբերությունների խնդիր։ Սահմանին ամենաանկանխատեսելի գործոնը մարդն է։ Հոգնածությունը, վախը, շփոթությունը կամ կարգապահության խախտումը զինված միջավայրում կարող են արագ վերածվել միջադեպի։ Երկարատև հակամարտությունների փորձը ցույց է տալիս, որ նման սխալները հաճախ ունենում են ռազմական ու քաղաքական հետևանքներ։ Հայ-ադրբեջանական հակամարտության երկար պատմությունը լի է նման միջադեպերով՝ սահմանահատումներ, պատահական կրակոցներ, մոլորություններ, գերեվարումներ։ Պատճառը մեկ է՝ տարիներ շարունակ այդ գիծը կառավարվել է ռազմական շփման տրամաբանությամբ, ոչ թե որպես պետական սահման։ Այդ ռազմական ժառանգությունը մինչև այսօր զգացվում է հայ-ադրբեջանական սահմանին։ Կիրանցն այս տեսանկյունից առանձնահատուկ նշանակություն ունի։ 2024 թվականի սահմանազատումից հետո Տավուշի համաձայնեցված հատվածներում բանակային շփումը փոխարինվեց սահմանապահ ծառայությամբ։ Կիրանցի 5.8 կիլոմետրանոց հատվածի համար սահմանվեց անցումային կարգ, իսկ ընդհանուր առմամբ Տավուշում սահմանազատվեց 12.6 կիլոմետր։ Սա փոքր հատված է ամբողջ սահմանի համեմատ, բայց կարևոր օրինակ է այն բանի, թե ինչպես կարող է ռազմական շփման գիծը աստիճանաբար վերածվել կառավարվող պետական սահմանի։ Կիրանցի պատը շատ արագ ընկալվեց որպես ցավոտ զիջման և պետական թուլության նշան։ Այդ քաղաքական աղմուկի մեջ երկրորդ պլան մղվեց դրա ավելի կարևոր նշանակությունը։ Այն ցույց է տալիս, որ տվյալ հատվածում սահմանը այլևս անորոշ շփման գիծ չէ, այլ հստակեցված և վերահսկվող պետական սահման։ Պետական սահմանը միայն քարտեզագրական գիծ չէ։ Այն պետության իրավասության հստակ սահմանումն է, վերահսկողության հաստատված կարգը, պատասխանատվության բաժանումը և միջադեպերին արձագանքելու կանխատեսելի համակարգը։ Սա ձևական փոփոխություն չէ։ Փոխվում է սահմանին վտանգը կառավարելու սկզբունքը։ Բանակների անմիջական շփման դեպքում նույնիսկ փոքր սխալը կարող է արագ ռազմական հետևանք ունենալ։ Սահմանապահ համակարգի նպատակը վտանգը ռազմական բախումից հեռացնելն ու այն հստակ կանոններով կառավարելն է՝ վերահսկողության, ուղիղ կապի և իրավական ընթացակարգերի միջոցով։ Ոչ մի սահմանային համակարգ չի վերացնում բոլոր վտանգները։ Մարդկային սխալը, կարգապահության խախտումը կամ կանխամտածված քայլը միշտ հնարավոր են։ Բայց հստակ սահմանագիծն ու գործող սահմանապահ ռեժիմը այդ վտանգները դարձնում են ավելի կառավարելի և նվազեցնում դրանց վերածումը ռազմական կամ քաղաքական ճգնաժամի։ Կիրանցի փորձի հիմնական արժեքը հենց սա է։ Հայ-ադրբեջանական սահմանը երկար տարիներ գործել է պատերազմի կանոններով։ Անվտանգությունը հիմնվել է զինված դիրքերի, խրամատների և փոխադարձ զսպման վրա։ Այդ համակարգը ձևավորվել էր պատերազմի պայմաններում և խաղաղ սահմանի համար անհրաժեշտ կայունություն չէր ստեղծում։ Խաղաղ սահմանը պահանջում է հստակ գիծ, սահմանապահ ծառայություն և գործող կանոններ։ Սահմանազատումը հենց այդ անցման հիմքն է։ Սահմանազատումը ինքնին բոլոր հարցերի պատասխան չէ։ Քարտեզների, առանձին հատվածների, անվտանգության միջոցների և տեղական շահերի շուրջ վեճերը բնական են և շարունակվելու են։ Կիրանցի փորձը ցույց տվեց նաև այդ գործընթացի հասարակական բարդությունը։ Բայց չսահմանազատված հատվածներում անորոշությունը մշտական ռիսկ է ստեղծում։ Զինված շփման պայմաններում նույնիսկ փոքր սխալը կարող է արագ վերածվել լուրջ միջադեպի։ Շաքիի դեպքը հենց այդ ռիսկի դրսևորումն էր։ Պետական անվտանգությունը չի կարող կախված լինել առանձին զինվորի հոգեվիճակից, կարգապահությունից կամ սխալվելու հավանականությունից։ Այն պետք է հենվի համակարգի վրա՝ հստակ սահմանագծի, վերահսկողության, կապի մեխանիզմների և պատասխանատվության։ Կիրանցի պատն այս իմաստով պետք է դիտել ոչ թե որպես քաղաքական խորհրդանիշ, այլ որպես սահմանային կառավարման գործիք։ Այն կարող է անհրապույր լինել, սահմանազատումն էլ՝ ցավոտ ու վիճահարույց։ Բայց պետության հիմնարար պարտականություններից մեկը իր իրավազորության սահմանը հստակ իմանալն ու այն կանխատեսելի կանոններով կառավարելն է։ Միայն այդ դեպքում սահմանը դադարում է մշտական ռազմական շփման տարածք լինելուց։ Հայաստանի ու Ադրբեջանի միջև խաղաղության ամրությունը մեծապես կախված է սահմանի ամենօրյա կառավարումից։ Դրա հիմքը հստակ սահմանագիծն է, վերահսկողությունը, կապի գործող մեխանիզմները և սահմանապահ ծառայությունը։ Այս համակարգի յուրաքանչյուր բաց մեծացնում է պատահական միջադեպի հավանականությունը և դրա հնարավոր հետևանքները։ Շաքիի դեպքը ցույց տվեց, որ չկարգավորված սահմանին փոքր միջադեպն անգամ կարող է արագ վերածվել ավելի լայն անվտանգության խնդրի։
