Եվրախորհրդարանում երեկ կրկին քննարկվել է Ադրբեջանի քաղբանտարկյալների հարցը։ Ֆրանսիացի պատգամավոր Մարինա Մեզյուրի առաջարկով բանաձևի նախագծում տեղ է գտել նաև Բաքվում պահվող հայ բանտարկյալների հարցը։ Ընդամենը երեք բառ, որոնք միաժամանակ ցույց են տալիս խնդրի կարևորությունն ու այն քաղաքական դժվարությունը, որով այն մտնում է եվրոպական օրակարգ։ Այդ երեք բառը շատ ավելին են ասում, քան ամբողջ բանաձևը։ Բաքվում պահվող մեր հայրենակիցների հարցը դարձել է եվրոպական փաստաթղթի մաս, բայց դեռ չի դարձել այնպիսի քաղաքական պահանջ, որի անտեսումը Ադրբեջանը ստիպված կլինի հաշվի առնել։ Մեզյուրի խոսքի կարևորությունը հենց այս հակասության բացահայտման մեջ է։ Եվրոպան փաստում է Ադրբեջանում հիմնարար իրավունքների խախտումները, սակայն այդ գնահատականները դեռ չեն դարձել Բաքվի հետ հարաբերություններում գործնական հետևանք ունեցող քաղաքական սկզբունք։ Խնդրի էությունը հենց այստեղ է։ Եվրոպական խորհրդարանի ամենախիստ բանաձևն անգամ քիչ բան է փոխում, եթե դրան չեն հետևում քաղաքական, տնտեսական կամ դիվանագիտական հետևանքներ։ Այսպիսի բանաձևերը հաճախ ավելի շատ հաստատում են Եվրոպայի բարոյական դիրքորոշումը, քան փոխում Բաքվի վարքագիծը։ Մեզյուրը հենց այս բացն է մատնանշում։ Նա առաջարկել է քննադատության առարկա դարձնել նաև Ադրբեջանի հետ եվրոպական բարձր մակարդակի շփումները, սակայն այդ առաջարկը բավարար աջակցություն չի ստացել։ Սա արդեն շատ ավելի խոսուն փաստ է, քան հերթական կոշտ նախադասությունը Ադրբեջանի իշխանությունների հասցեին։ Եվրոպայի այս զսպվածության հիմքում նաև էներգետիկ և աշխարհաքաղաքական շահերի հստակ հաշվարկ կա։ Ադրբեջանական գազը Եվրոպայի համար դարձել է էներգետիկ այլընտրանքների մի մասը, իսկ Կասպից տարածաշրջանը՝ դեպի Կենտրոնական Ասիա բացվող կարևոր ճանապարհ։ Ուկրաինայի պատերազմից հետո Բրյուսելի համար Ադրբեջանի նշանակությունն աճել է, քանի որ Եվրոպան փորձում է միաժամանակ նվազեցնել կախվածությունը ռուսական էներգակիրներից և ընդլայնել արևելյան տնտեսական ու տրանսպորտային կապերը։ Բաքուն դա շատ լավ հասկացել է։ Ադրբեջանի իշխանությունը տարիների ընթացքում համոզվել է մեկ բանում․ եվրոպական արժեքները կարող են կոշտ հնչել խորհրդարանի դահլիճում, բայց զգալիորեն մեղմանալ էներգետիկ շահերի ու պայմանագրերի սեղանի շուրջ։ Հենց այս հաշվարկն էլ ձևավորում է Ալիևի վստահությունը։ Բաքվում պահվող Արցախի նախկին ղեկավարների և մյուս հայ բանտարկյալների հարցը վաղուց միայն հումանիտար չէ։ Այն դարձել է 2023-ից հետո ձևավորված նոր իրականության մի մասը։ Ադրբեջանը վերահսկում է ոչ միայն տարածքը, այլ փորձում է ամրագրել նաև պատերազմի քաղաքական հետևանքները։ Նույն համատեքստում են հայկական մշակութային ժառանգության ճակատագիրը, տեղահանվածների իրավունքները և վերադարձի հարցը։ Դրանք մեկ ընդհանուր գործընթացի տարբեր կողմերն են՝ պատերազմի հետևանքները ժամանակի ընթացքում քաղաքական ու իրավական նոր իրականություն դարձնելու փորձը։ Այստեղ ժամանակը կարևոր գործոն է։ Երկարատև լռությունը կամ անգործությունը նոր իրավիճակին աստիճանաբար ընդունված իրողության բնույթ է տալիս։ Բանտարկյալները մնում են բանտում, վերադարձի հարցը դուրս է մղվում օրակարգից, մշակութային ժառանգության շուրջ փաստերը փոխվում կամ վերաիմաստավորվում են։ Մի քանի տարի անց ժամանակավոր համարված վիճակը կարող է ներկայացվել որպես հաստատված իրականություն։ Երևանի զսպվածությունը հասկանալի է․ Հայաստանը բանակցում է Ադրբեջանի հետ և փորձում է չվտանգել խաղաղության գործընթացը։ Եվրոպան նման կաշկանդվածություն չունի։ Եվրոպան կարող է միջազգային օրակարգում պահել այն հարցերը, որոնց շուրջ Հայաստանի քաղաքական հնարավորությունները շատ ավելի սահմանափակ են։ Ուստի Բրյուսելի պատասխանատվությունն ավելի մեծ է։ Միջազգային իրավունքը փոքր պետությունների համար ուժերի անհավասարությունը սահմանափակող վերջին գործիքներից մեկն է։ Եթե այդ համակարգը կիրառվում է ընտրովի, հաղթող կողմը շատ արագ հասկանում է, որ ուժի արդյունքը ժամանակի ընթացքում կարելի է վերածել ընդունելի իրականության։ Այդ վտանգը վերաբերում է արդեն ամբողջ Եվրոպային։ Ուկրաինայի պատերազմից հետո եվրոպական քաղաքականությունը կառուցվել է մի հիմնական սկզբունքի շուրջ՝ ռազմական ուժը չի կարող օրինականացնել տարածքային և քաղաքական արդյունքները։ Հարավային Կովկասում այդ սկզբունքի ընտրովի կիրառումը վնասում է հենց Եվրոպայի սեփական փաստարկին։ Մարինա Մեզյուրի առաջարկած երեք բառը, այս իմաստով, շատ ավելի էական հարց են բացում։ Խնդիրը միայն Բաքվում գերեվարված մեր հայրենակիցների հարցի հիշատակումը չէ։ Հարցն այն է, թե որքան կշիռ ունի Եվրոպայի խոսքը, երբ դրան չի հետևում քաղաքական գործողություն։ Եթե Բրյուսելը ցանկանում է իրական դեր ունենալ Հարավային Կովկասում, նրա հայտարարություններն ու գործնական քաղաքականությունը պետք է նույն տրամաբանությամբ աշխատեն։ Բանտարկյալների ազատ արձակումը, վերադարձի իրավունքը, մարդու իրավունքներն ու մշակութային ժառանգության պաշտպանությունը պետք է դառնան Ադրբեջանի հետ հարաբերությունների իրական բաղադրիչ։ Հակառակ դեպքում նոր բանաձևերը կարող են ավելի երկար ու ավելի կոշտ լինել, բայց Բաքվի հաշվարկները դրանից չեն փոխվի։ Եվրոպայի համար հարցը վերջում շատ պարզ է՝ իր խոսքին քաղաքական գին ու հետևանք տալ, թե հաշտվել այն իրողության հետ, որ Բաքուն եվրոպական բանաձևերը կարող է անտեսել՝ առանց որևէ իրական կորուստ կրելու։
