Հայաստանը փորձում է նվազեցնել ռուսական գազից տասնամյակներով ձևավորված կախվածությունը։ Հոկտեմբերի 9-ին փոխարտգործնախարար Վահան Կոստանյանը հայտարարեց, որ Երևանը քննարկում է Իրանից բնական գազ ներկրելու հնարավորությունը՝ գործող «գազ՝ էլեկտրաէներգիայի դիմաց» համաձայնագրից առանձին։ Այս քննարկումն ունի տնտեսական և աշխարհաքաղաքական նշանակություն։ Հայաստանի գազամատակարարման համակարգի նկատմամբ Ռուսաստանի վերահսկողությունը տասնամյակներ շարունակ Մոսկվային հնարավորություն է տվել էներգետիկ կախվածությունն օգտագործելու որպես քաղաքական ազդեցության լծակ։ Իրանական գազի առանձին ներկրումը կարող է Հայաստանին հնարավորություն տալ աստիճանաբար թուլացնելու ռուսական էներգետիկ կախվածությունը, ավելի վստահ բանակցելու մատակարարման պայմանների շուրջ և նվազեցնելու արտաքին ճնշումների ազդեցությունը երկրի քաղաքական որոշումների վրա։ Սակայն իրական փոփոխության համար անհրաժեշտ կլինի հաղթահարել գազատարների կառավարման, մատակարարման պայմանների և ենթակառուցվածքների հետ կապված սահմանափակումները։ Հայաստանի արտաքին քաղաքականության կարևորագույն հարցերից մեկը կարող է վճռվել գազատարի շուրջ։ Հոկտեմբերի 9-ին փոխարտգործնախարար Վահան Կոստանյանը հայտարարեց, որ Երևանը քննարկում է Իրանից բնական գազի առանձին ներկրումը՝ ներքին սպառման համար։ Այս հնարավորությունն անմիջականորեն առնչվում է Հայաստանի ինքնիշխանության կարևորագույն խնդիրներից մեկին՝ էներգետիկ կախվածությանը, որը տասնամյակներ շարունակ սահմանափակել է երկրի տնտեսական և արտաքին քաղաքական ինքնուրույնությունը։ Տասնամյակներ շարունակ Ռուսաստանից ստացվող համեմատաբար էժան գազը դարձել է Հայաստանի տնտեսական կյանքի անբաժանելի մասը։ Այդ հարմարության դիմաց երկիրը վճարել է սեփական էներգետիկ քաղաքականության ազատության զգալի սահմանափակմամբ։ 2025 թվականին Հայաստան ներկրված 2,7 միլիարդ խորանարդ մետր բնական գազի 82,4 տոկոսը ստացվել է Ռուսաստանից։ Իրանական բաժինը կազմել է մոտ 17,6 տոկոս՝ հիմնականում «գազ՝ էլեկտրաէներգիայի դիմաց» փոխանակման շրջանակներում։ Ռուսաստանից գազի ներկրումը և Հայաստանի գազի բաշխիչ համակարգը վերահսկում է «Գազպրոմ Արմենիան»։ 2014 թվականից ընկերությունն ամբողջությամբ պատկանում է ռուսական «Գազպրոմին»։ Այս կառուցվածքը ձևավորվել է Հայաստանի նախկին իշխանությունների օրոք կնքված դավաճանական համաձայնագրերով։ Իրանը կարող է կարևոր դեր ունենալ Հայաստանի էներգետիկ կախվածության նվազեցման գործում։ Երկու երկրներն ունեն ընդհանուր սահման, գործող գազատար և էներգետիկ համագործակցության շուրջ երկու տասնամյակի փորձ։ Սակայն այդ համագործակցության պատմությունը բացահայտում է նաև Հայաստանի կորցրած հնարավորությունները։ 2000-ականներին իրանական գազատարը նախատեսվում էր օգտագործել նաև տարածաշրջանային տարանցման համար։ Հետագայում նախագիծն իրականացվեց սահմանափակ թողունակությամբ, իսկ գազատարի հայկական հատվածն անցավ ռուսական «Գազպրոմի» վերահսկողության տակ։ Գազատարի տրամագծի կրճատումը կապված է Ռուսաստանի ճնշումների հետ։ Արդյունքում Հայաստանը կորցրեց իրանական գազի տարանցիկ երկիր դառնալու հնարավորության զգալի մասը, իսկ Մոսկվան պահպանեց իր ազդեցությունը Հայաստանի գազամատակարարման համակարգի նկատմամբ։ Իրանական գազի ներկրման ընդլայնումը Հայաստանից պահանջում է լուծել տարիներով կուտակված մի կարևոր խնդիր։ Գազի փոխադրման և բաշխման համակարգի հիմնական ենթակառուցվածքները վերահսկվում են ռուսական «Գազպրոմի» կողմից, և նոր մատակարարումների կազմակերպումը կապված է այդ համակարգից օգտվելու պայմանների հետ։ Երևանը պետք է ապահովի իրանական գազի մուտքը ներքին շուկա՝ հստակեցնելով փոխադրման սակագները, տեխնիկական հնարավորություններն ու պայմանագրային պարտավորությունները։ Այս հարցերի լուծումը կարող է երկարաժամկետ հիմք ստեղծել Հայաստանի գազային շուկան նոր մատակարարների համար բացելու և մեկ աղբյուրից կախվածությունը նվազեցնելու համար։ Հայաստան–Իրան գազատարի նախագծային թողունակությունը տարեկան շուրջ երկու միլիարդ խորանարդ մետր է, սակայն ներկրման ծավալների ավելացումը կախված է նաև ենթակառուցվածքների իրական հնարավորություններից։ Կարևոր է պահպանել գործող «գազ՝ էլեկտրաէներգիայի դիմաց» համագործակցությունը և ավարտին հասցնել Իրանի հետ երրորդ բարձրավոլտ էլեկտրահաղորդման գծի շինարարությունը։ Այն թույլ կտա ավելացնել Իրան արտահանվող էլեկտրաէներգիայի ծավալները և ընդլայնել փոխադարձ էներգետիկ համագործակցությունը՝ միաժամանակ հիմքեր ստեղծելով գազի առանձին առևտրային մատակարարումների համար։ Առևտրային մյուս խոչընդոտը գինն է։ Ռուսական գազը Հայաստանին մատակարարվում է հազար խորանարդ մետրի դիմաց 177,5 դոլար սահմանային գնով։ Իրանական գազի համար անհրաժեշտ կլինի առանձին պայմանավորվել վճարման, փոխադրման և մատակարարումների երաշխիքների շուրջ։ Իրանի նկատմամբ միջազգային պատժամիջոցները բարդացնում են ֆինանսական գործարքները, իսկ երկրի ներքին էներգետիկ պահանջարկը և սեզոնային պակասուրդները կարող են սահմանափակել արտահանման ծավալները։ Հետևաբար իրանական ուղղության տնտեսական արդյունավետությունը պետք է գնահատել նաև մատակարարման հուսալիությամբ և ընդհատումների վտանգով։ Հայաստանն ունի նաև այլ հնարավոր ուղղություններ։ Ռուսաստանից եկող գազատարն անցնում է Վրաստանով։ Վրացական ենթակառուցվածքների միջոցով տեսականորեն հնարավոր է քննարկել ադրբեջանական կամ այլ ծագման գազի մատակարարում։ Ադրբեջանի հետ խաղաղության գործընթացը կարող է ապագայում բացել ուղիղ կապերի վերականգնման հարցը։ Թուրքիայի տարածքով մատակարարման հնարավորությունը ևս արժանի է ուսումնասիրության՝ հաշվի առնելով թուրքական գազային ցանցի կապերը տարածաշրջանային շուկաների հետ։ Այս տարբերակները պահանջում են միջպետական համաձայնություններ, ենթակառուցվածքների տեխնիկական գնահատում և փոխադրման պայմաններ։ Այս ամբողջ պատկերի մեջ ուշագրավ է Իրանի դիրքը։ Թեհրանը շահագրգռված է Հայաստանի հետ տնտեսական կապերի ընդլայնմամբ և տարածաշրջանային հաղորդակցությունների զարգացման հարցում իր մասնակցության պահպանմամբ։ Գազային համագործակցությունը կարող է ամրապնդել այդ շահագրգռվածությունը։ Միաժամանակ Երևանը ստիպված է հաշվի առնել Իրանի նկատմամբ ամերիկյան պատժամիջոցները և Վաշինգտոնի հետ զարգացող ռազմավարական հարաբերությունները։ Իրանական ուղղության ընդլայնումը պահանջելու է զգուշավոր դիվանագիտություն, ֆինանսական օրինական ու գործնական մեխանիզմների մշակում։ Երևանը կարող է սկսել իրանական գազի սահմանափակ առևտրային ներմուծումից՝ միաժամանակ ուսումնասիրելով մնացած ուղղությունները և գազային ենթակառուցվածքների կառավարման պայմանները։ Հեռանկարում անհրաժեշտ կլինի նաև նվազեցնել գազի նկատմամբ ընդհանուր պահանջարկը՝ վերականգնվող էներգիայի, էներգախնայողության և էլեկտրականացման միջոցով։ Վահան Կոստանյանի հայտարարությունը բացում է մի քննարկում, որը Հայաստանը վաղուց պետք է անցկացներ։ Երկրի էներգետիկ ապագան կախված է լինելու նաև խողովակաշարերի սեփականության, պայմանագրային իրավունքների և մատակարարների ընտրության հարցերում ընդունվող որոշումներից։ Հայաստանի էներգետիկ անկախության համար վճռորոշ է մատակարարների միջև իրական ընտրություն ունենալը։ Այդ հնարավորությունը կնվազեցնի արտաքին ճնշումների ազդեցությունը, կամրապնդի երկրի բանակցային դիրքերը և Հայաստանին թույլ կտա ավելի ազատ որոշումներ կայացնել սեփական տնտեսական ու քաղաքական շահերից ելնելով։
