Հոկտեմբերի 7–8-ին Տաշքենդում Ղրղզստանը, Ուզբեկստանը, Թուրքմենստանը, Ադրբեջանը, Վրաստանը և Թուրքիան ստորագրել են CASCA+ միջազգային տրանսպորտային միջանցքի զարգացման վեցակողմ արձանագրությունը։ Կողմերը պայմանավորվել են ավելացնել Ասիայից Եվրոպա բեռնափոխադրումների ծավալները, համաձայնեցնել սակագները և կրճատել փոխադրումների ժամանակը։ Հայաստանը մասնակից երկրների թվում չկա։ Հայաստանի բացակայությունն ունի իր պատմական և քաղաքական պատճառները։ CASCA+-ը ձևավորվել է 2019 թվականին՝ տարածաշրջանում արդեն գործող տրանսպորտային կապերի հիման վրա։ Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ փակ սահմանները Հայաստանը տասնամյակներով դուրս են թողել միջազգային տարանցիկ հիմնական երթուղիներից։ Այդ ընթացքում Բաքու–Թբիլիսի–Կարս երկաթուղու շուրջ ձևավորվել են տնտեսական շահեր, ենթակառուցվածքներ և միջպետական համագործակցության կայուն մեխանիզմներ։ CASCA+-ը զարգացնում է այդ համակարգը, որի ձևավորման տարիներին Հայաստանը փաստացի զրկված էր մասնակցության հնարավորությունից։ Սակայն անցյալի քաղաքական մեկուսացումը չպետք է կանխորոշի երկրի տեղը տարածաշրջանի ապագա տնտեսական քարտեզում։ Տաշքենդի հանդիպումն ունի ավելի խորքային նշանակություն։ Մասնակիցները պայմանավորվել են ուշադրություն դարձնել մրցունակ սակագներին, սառնարանային բեռնարկղերով փոխադրումներին, շարժակազմի կանոնավոր ապահովմանը և նավահանգիստներում սպասման կրճատմանը։ Թղթի վրա տեխնիկական թվացող այս հարցերն իրականում որոշում են առևտրային ճանապարհների ապագան։ Միջազգային բեռնափոխադրողին հետաքրքրում են փոխադրման գինը, ժամանակը և կանխատեսելիությունը։ Այդ երեք պայմաններն ապահովող երթուղին աստիճանաբար ձեռք է բերում տնտեսական ծանրություն, իսկ դրա մասնակից պետությունները՝ քաղաքական ազդեցություն։ Հայաստանի համար վտանգն այստեղ է։ Ուկրաինայի դեմ Ռուսաստանի պատերազմը մեծացրել է Միջին միջանցքի ռազմավարական նշանակությունը։ Չինաստանը, Կենտրոնական Ասիան, Թուրքիան և եվրոպական շուկաները հետաքրքրված են բեռնափոխադրումների այլընտրանքային հնարավորություններով։ Տարածաշրջանի երկրներն արդեն պայքարում են ապագա բեռնահոսքերի, ներդրումների և լոգիստիկ ծառայությունների համար։ CASCA+-ի նոր արձանագրության իրական տնտեսական արդյունքները դեռ պետք է երևան։ Հայտնի չեն ծրագրի իրականացման ժամկետները, նախատեսվող ներդրումներն ու բեռնափոխադրումների ծավալները։ Լուրջ խնդիրներ են մնում Կասպից ծովով փոխադրումների կազմակերպումը, նավահանգիստների սահմանափակ կարողությունները և տարբեր երկրների երկաթուղիների աշխատանքի համաձայնեցումը։ Ուստի Տաշքենդի պայմանավորվածության հետևանքները չափազանցնելու հիմքեր չկան։ Սակայն դրա քաղաքական նշանակությունն ակնհայտ է. վեց երկրները հետևողականորեն ամրապնդում են իրենց տնտեսական կապերը և համատեղ ծրագրում տարածաշրջանի տարանցիկ ապագան։ Հայաստանի համար մտահոգության իրական պատճառը հենց այս գործընթացից աստիճանաբար դուրս մնալու վտանգն է։ Ժամանակն այստեղ վճռորոշ նշանակություն ունի։ Տրանսպորտային միջանցքները կայանում են տարիների ընթացքում ձևավորվող տնտեսական կապերով։ Բեռնափոխադրողները կնքում են երկարաժամկետ պայմանագրեր, ընկերությունները ներդրումներ կատարում պահեստների ու լոգիստիկ կենտրոնների կառուցման մեջ, պետությունները համաձայնեցնում սակագներն ու մաքսային ընթացակարգերը։ Աստիճանաբար ձևավորվում է փոխկապակցված համակարգ, որի մեջ նոր երկրի ներգրավումը գնալով դժվարանում է։ Հայաստանի համար յուրաքանչյուր կորցրած տարի նվազեցնում է ապագա բեռնահոսքերում իր մասնաբաժինն ապահովելու հնարավորությունը։ Հայաստանի համար այստեղ էական նշանակություն ունի TRIPP-ի իրականացումը և Թուրքիայի ու Ադրբեջանի հետ հաղորդակցության ապաշրջափակումը։ Վաշինգտոնում ձեռք բերված պայմանավորվածությունները հնարավորություն են ստեղծել Հայաստանը վերադարձնելու տարածաշրջանային տրանսպորտային հաշվարկների մեջ։ Այդ հնարավորությունն անհրաժեշտ է հնարավորինս արագ վերածել գործող երկաթուղու, սահմանային ժամանակակից ենթակառուցվածքների, մրցունակ սակագների և միջազգային բեռնափոխադրողների հետ պայմանագրերի։ Հոկտեմբերի 12-ին հայտնի դարձավ նաև Չինաստանի հետ բեռնափոխադրումների դյուրացման շուրջ Հայաստանի քննարկումների մասին։ Պեկինում անդրադարձ է կատարվել Անդրկասպյան երթուղու զարգացմանը՝ հայկական պատվիրակության մասնակցությամբ։ Սա կարևոր դիվանագիտական աշխատանք է, որը պետք է ստանա շարունակական տնտեսական բովանդակություն։ Երևանը պետք է ուսումնասիրի CASCA+-ին հնարավոր մասնակցության մեխանիզմները և սեփական առաջարկով ներկայանա Ուզբեկստանին, Ղազախստանին, Չինաստանին, Վրաստանին ու Թուրքիային։ Հայաստանի մասնակցությունը պետք է շահավետ լինի նաև նրանց համար։ Այս ամբողջ պատմության քաղաքական զգայուն կողմը Բաքվի հնարավորություններն են։ Ադրբեջանն արդեն մասնակցում է տարածաշրջանային տարանցման գործող համակարգերին և շահագրգռված է դրանցում սեփական կենտրոնական դիրքի պահպանմամբ։ Հայաստանը պետք է խուսափի այնպիսի իրավիճակից, երբ իր տնտեսական ապագայի կարևոր որոշումների վրա Բաքուն ստանա անհամաչափ ազդեցություն։ Դրա լավագույն կանխարգելումը բազմակողմ կապերն են, գործընկերների ընդլայնումը և սեփական ենթակառուցվածքների արագ զարգացումը։ Տաշքենդի արձանագրությանը պետք է վերաբերվել առանց խուճապի, սակայն պետական լրջությամբ։ Հայաստանն ունի պատմական հնարավորություն՝ խաղաղության գործընթացը վերածելու աշխարհատնտեսական արդյունքի։ Այդ հնարավորությունը հավերժ չի պահպանվելու։ Միջազգային առևտուրը երկար չի սպասում քաղաքական պայմանավորվածությունների իրագործմանը։ Բեռնափոխադրողները ժամանակի ընթացքում գտնում են իրենց ճանապարհները, կապիտալը՝ իր հանգրվանները։ Տարածաշրջանի տնտեսական ապագան ձևավորվում է այսօր։ Հայաստանը պետք է իր մասնակցությունն ապահովի հենց այս փուլում՝ սեփական շահերով, առաջարկներով և նախաձեռնություններով։ Հակառակ դեպքում վաղը ստիպված կլինի հարմարվել առանց իր մասնակցության կայացված որոշումներին և դրանցով արդեն ձևավորված տնտեսական իրողություններին։
