Իրանը Հայաստանին առաջարկում է երկարաժամկետ ռազմավարական համագործակցություն՝ ձգտելով ամրապնդել իր դիրքերը Հարավային Կովկասում ձևավորվող նոր աշխարհաքաղաքական պայմաններում։ Հոկտեմբերի 16-ին Երևանում Նիկոլ Փաշինյանի հետ հանդիպման ընթացքում նախագահ Մասուդ Փեզեշքիանն առաջարկել է մշակել երկկողմ համագործակցության համապարփակ ծրագիր՝ ընդգրկելով հանքարդյունաբերությունը, առևտուրը, տնտեսությունը, զբոսաշրջությունն ու մշակույթը։ Իրանական Tasnim գործակալության փոխանցմամբ՝ Փեզեշքիանն ընդգծել է նախկինում ձեռք բերված պայմանավորվածությունները կոնկրետ ծրագրերի և շոշափելի արդյունքների վերածելու անհրաժեշտությունը։ Առաջարկը հնչում է Հարավային Կովկասում աշխարհաքաղաքական վերադասավորումների, ամերիկյան ներգրավվածության աճի և Իրանի նկատմամբ շարունակվող պատժամիջոցների պայմաններում։ Թեհրանի առաջարկը տարածաշրջանային նոր իրողություններին հարմարվելու հաշվարկված քայլ է։ 2025 թվականի օգոստոսի 8-ի վաշինգտոնյան համաձայնություններից հետո Հարավային Կովկասի տնտեսական և հաղորդակցային ապագայի շուրջ մրցակցությունը նոր բովանդակություն է ստացել։ Միացյալ Նահանգները տարածաշրջանում ամրապնդում է իր ներկայությունը, Ռուսաստանը փորձում է պահպանել նախկին ազդեցության լծակները, Թուրքիան և Ադրբեջանը ձգտում են ընդլայնել իրենց տարանցիկ հնարավորությունները։ Այս պայմաններում Իրանի համար Հայաստանի ռազմավարական նշանակությունն էապես մեծանում է։ Հայ-իրանական սահմանը Թեհրանի համար ռազմավարական նշանակության աշխարհագրական իրողություն է, իսկ Հայաստանի տարածքով ձևավորվող նոր հաղորդակցությունները կարող են փոխել տարածաշրջանի առևտրային ուղղություններն ու տնտեսական ազդեցության բաշխումը։ Իրանը շահագրգռված է դրանցում գործուն մասնակցությամբ՝ հատկապես ամերիկյան TRIPP նախաձեռնության առաջընթացի պայմաններում։ Առանձնակի կարևորություն ունի Փեզեշքիանի առաջարկի տնտեսական բովանդակությունը, որի միջոցով Թեհրանը ձգտում է Հայաստանի հետ երկարաժամկետ և կայուն շահերի վրա հիմնված հարաբերություններ կառուցել։ Հանքարդյունաբերությունը, էներգետիկան և առևտուրը երկարաժամկետ համագործակցության մեջ ներառելով՝ Թեհրանը Հայաստանի հետ փոխկախվածության կայուն հիմքեր է փնտրում։ Էներգետիկ, արդյունաբերական և տրանսպորտային համատեղ ծրագրերը տասնամյակներով ամրապնդում են պետությունների տնտեսական կապերն ու փոխադարձ շահերը՝ երկարաժամկետ ազդեցություն ունենալով նաև նրանց քաղաքական որոշումների վրա։ Սակայն Հայաստանի համար այստեղ առկա է սկզբունքային խնդիր։ Իրանի հետ ռազմավարական համագործակցության խորացումը պետք է ծառայի երկրի տնտեսական ինքնուրույնությանը և արտաքին քաղաքական հնարավորությունների ընդլայնմանը։ Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների փորձը ցույց է տվել, որ ռազմավարական ենթակառուցվածքների կենտրոնացումը մեկ երկրի ձեռքում սահմանափակում է Հայաստանի տնտեսական ինքնուրույնությունն ու քաղաքական որոշումների ազատությունը։ Հայաստանը չպետք է մի կախվածությունը փոխարինի մյուսով։ Երևանը հնարավորություն ունի իրանական առաջարկը համադրել ամերիկյան և եվրոպական տնտեսական նախաձեռնությունների հետ։ Հյուսիս-հարավ տրանսպորտային առանցքը, հայ-իրանական էներգետիկ համագործակցությունը, TRIPP-ը և Հայաստանի արևմտյան գործընկերների ներդրումային ծրագրերը կարող են ձևավորել փոխլրացնող տնտեսական համակարգ։ Դրա հաջողությունը կախված է հայկական դիվանագիտության կարողությունից՝ յուրաքանչյուր նախաձեռնության մեջ ապահովելու Հայաստանի ինքնիշխան որոշումների, ենթակառուցվածքների նկատմամբ վերահսկողության և տնտեսական շահի գերակայությունը։ Առանձնապես զգայուն է ամերիկյան պատժամիջոցների հարցը։ Փեզեշքիանը երևանյան հանդիպման ընթացքում հայտարարել է, որ Միացյալ Նահանգներին չի հաջողվի մեկուսացնել Իրանին։ Այդ ուղերձը պատահական չէր։ Թեհրանն իր հարևանների հետ տնտեսական հարաբերությունները դիտարկում է նաև արտաքին ճնշմանը դիմակայելու միջոց։ Հայաստանը, իր հերթին, պարտավոր է ցանկացած նոր տնտեսական ծրագիր կառուցել միջազգային ֆինանսական ու իրավական ռիսկերի մանրակրկիտ գնահատմամբ։ Հայաստանին անհրաժեշտ է ճկուն և հաշվենկատ դիվանագիտություն, որը թույլ կտա խորացնել համագործակցությունը Վաշինգտոնի հետ, ամրապնդել հարաբերությունները Թեհրանի հետ և երկու ուղղություններն էլ ծառայեցնել երկրի ինքնիշխանությանն ու երկարաժամկետ շահերին։ Դեռ փետրվարին Իրանի նախագահը պատրաստակամություն էր հայտնել Հայաստանի հետ համապարփակ ռազմավարական գործընկերության համաձայնագիր կնքելու։ Հոկտեմբերի 16-ի առաջարկն այդ մտադրությանը գործնական բովանդակություն հաղորդելու փորձ է։ Սակայն ծրագրի հաստատման, ֆինանսավորման և իրականացման ժամկետները դեռ հստակեցված չեն։ Դրա քաղաքական նշանակությունն ու իրական արժեքը կախված կլինեն ձեռք բերված պայմանավորվածությունների իրագործումից։ Հայ-իրանական հարաբերությունները հասունացել են գործնական նոր բովանդակություն ստանալու համար։ Ռազմավարական գործընկերության արժեքը որոշվում է իրականացված ծրագրերով, տնտեսական նոր հնարավորություններով և Հայաստանի ինքնուրույնության ամրապնդմամբ։ Փեզեշքիանի առաջարկը կարող է կարևոր քայլ դառնալ այս ուղղությամբ։ Հարավային Կովկասում ձևավորվող նոր իրողությունները Հայաստանին հնարավորություն են տալիս ամրապնդելու իր դերը տարածաշրջանային առևտրի, էներգետիկայի և հաղորդակցությունների համակարգում։ Այդ հնարավորությունն իրացնելու համար Երևանին անհրաժեշտ են հստակ առաջնահերթություններ, նախաձեռնող դիվանագիտություն և սեփական շահերը հետևողականորեն պաշտպանելու քաղաքական կամք։ Հայաստանի աշխարհագրական դիրքը դարեր շարունակ երկիրը դարձրել է մեծ տերությունների մրցակցության թատերաբեմ։ Այսօր խնդիրը պատմական այդ խոցելիությունը տնտեսական առավելության և քաղաքական ինքնուրույնության վերածելն է։ Իրանի առաջարկը պետք է ծառայի հենց այս նպատակին՝ ընդլայնելով Հայաստանի հնարավորությունները և ամրապնդելով նրա ինքնիշխանությունը
