«Այս հրաշքները շուտով կճախրեն Հայաստանի երկնքում»։ Չեխական ինքնաթիռների տեսանյութին կից այս գրառմամբ ՀՀ պաշտպանության նախարար Սուրեն Պապիկյանը փաստացի ազդարարեց հայկական ռազմական ավիացիայի առաջիկա համալրումը։ Գնման արժեքն ու պայմանները դեռ հրապարակված չեն։ Հոկտեմբերի 20-ին նախարարն այցելել է ինքնաթիռներն արտադրող Aero Vodochody ընկերություն։ Այցի վերաբերյալ հաղորդագրությունները չեն հստակեցնում գնման արժեքը, առաքման ժամկետներն ու պատվիրված սպառազինությունը։ Սեպտեմբերից հրապարակումներ կան Հայաստանի համար չորս L-39 Skyfox-ի արտադրության մասին։ Skyfox-ի գլխավոր նշանակությունը օդաչուների պատրաստումն է։ Արտադրողի տվյալներով՝ այն ունի ամերիկյան Williams FJ44-4M շարժիչ, թվային խցիկ, մինչև 907 կմ/ժ արագություն, 1 350 կգ օգտակար բեռնվածք և սպառազինության կախման հինգ կետ։ Առաջարկվում են նաև հետախուզական ու թեթև հարվածային հնարավորություններ։ Հայաստանի պատվիրած համալրումը դեռ անհայտ է։ Գնման ռազմական տրամաբանությունը կարող է լինել օդաչուների պատրաստման համակարգի արդիականացումը։ Դրա արդյունավետությունը կախված է տարեկան թռիչքային ժամերից, հրահանգիչներից, վարժասարքերից և տեխնիկական սպասարկումից։ Ինքնաթիռների մարտական արդյունավետությունը կախված է դրանց պաշտպանության ու նշանառության համակարգերից և մատակարարվող զինամթերքից։ Այդ տվյալները դեռ հրապարակված չեն, ուստի Հայաստանի պաշտպանունակության մեջ այս գնման ներդրումը գնահատելը վաղաժամ է։ Որքա՞ն կարժենան ինքնաթիռներն ու դրանց սպասարկումը։ Գնի մասին պատկերացում է տալիս Չեխիայի գնման պայմանագիրը։ 2022-ին չեխական LOM Praha պետական ընկերության համար չորս L-39NG ինքնաթիռի ձեռքբերման և սպասարկման ընդհանուր արժեքը գնահատվել էր 2,1 միլիարդ չեխական կրոն։ Այդ գումարից 1,3 միլիարդ կրոնը նախատեսված էր ինքնաթիռների, շուրջ 800 միլիոնը լրացուցիչ սարքավորումների և ծառայությունների համար։ Այսպիսով, յուրաքանչյուր ինքնաթիռի միջին արժեքը կազմում էր 325 միլիոն կրոն, իսկ ամբողջ փաթեթի ծախսերով հասնում էր 525 միլիոնի։ Լրացուցիչ սարքավորումներն ու ծառայությունները կազմում էին ընդհանուր ծախսի շուրջ 38 տոկոսը։ Չեխիայի հետ ռազմական համագործակցությունը խորացնելիս Հայաստանը պետք է հաշվի առնի նաև այդ երկրի սպառազինության մատակարարումներն Ադրբեջանին։ OCCRP-ի ներկայացրած Investigace-ի հետաքննությունը նկարագրել է մատակարարման շղթան։ Tatra մեքենաների հենասարքերը Չեխիայից ուղարկվել են Իսրայել, ապա Սլովակիա։ Այնտեղ դրանց վրա տեղադրվել են DANA հաուբիցներ ու RM-70 համազարկային կրակի համակարգեր, որից հետո զինտեխնիկան կրկին ուղարկվել է Իսրայել։ Մատակարարման այս շղթայի վերջում զինտեխնիկան հասել է Ադրբեջան։ Հրապարակման համաձայն՝ արտահանման թույլտվությունը վերաբերել է 482 միլիոն կրոն ընդհանուր արժեքով 54 Tatra մեքենայի։ Սպառազինության ամբողջ գործարքի արժեքը մնում է անհայտ։ Ընկերությունների ներկայացուցիչները պնդել են, որ արտահանել են բեռնատարներ։ Չեխ պաշտոնյաներն էլ հերքել են իրենց առնչությունն Ադրբեջանում հայտնված հրետանու մատակարարմանը։ 2024-ին մասնագիտական լրատվամիջոցները գրել են Ադրբեջանին շուրջ 70 DITA ինքնագնաց հաուբից մատակարարելու ծրագրի մասին։ Այդ հրապարակումներով ամբողջ խմբաքանակի առաքումը հաստատված չէ։ Համագործակցության ծավալը հստակեցնում է չեխական CSG ռազմարդյունաբերական խմբի հայտարարությունը։ Սեպտեմբերի 30-ին ընկերությունը հայտնել է Ադրբեջանում ինքնագնաց հաուբիցների արտադրություն հիմնելու ծրագրի մասին։ Համատեղ ձեռնարկության ստեղծումը նախատեսվում է 2026-ի դեկտեմբերին, արտադրության մեկնարկը 2027-ին։ Ընկերության գնահատմամբ՝ յոթ տարվա ընթացքում ծրագրի առևտրային ծավալը կարող է հասնել 1,8 միլիարդ եվրոյի։ Հաուբիցների տեսակները, քանակն ու ադրբեջանական գործընկերոջ անունը չեն հրապարակվել։ Ապրիլին հայտարարված VEXA DS համատեղ ձեռնարկությունը նախատեսում է առնվազն տասը տարի զբաղվել հարյուրավոր զրահամեքենաների ու այլ ռազմական տեխնիկայի վերանորոգմամբ և արդիականացմամբ։ Արտադրության ու տեխնոլոգիաների փոխանցման ծրագրերի հետ այս համագործակցությունն ամրապնդում է Ադրբեջանի սեփական ռազմարդյունաբերական կարողությունները և երկարաժամկետ կապը չեխական CSG խմբի հետ։ Հայաստանը պետք է այս կապերը հաշվի առնի գնման պայմանները սահմանելիս։ Պայմանագիրը պետք է երաշխավորի պահեստամասերի անխափան մատակարարումը, Հայաստանում սպասարկումը և օդաչուների պատրաստման տվյալների գաղտնիությունը։ Առանձին հստակեցման կարիք ունեն ճգնաժամի պայմաններում մատակարարի պարտավորություններն ու դրանց խախտման պատասխանատվությունը։ Պապիկյանի հայտարարությանը պետք է հաջորդի գնման հիմնավորումը։ Ընդհանուր արժեքը, ուսուցման ծրագրի բովանդակությունն ու ընտրության չափանիշները կարելի է ներկայացնել հանրությանը՝ պահպանելով ռազմական գաղտնիքը։ Skyfox-ի ձեռքբերումը կարդարացվի, եթե ապահովի օդաչուների որակյալ պատրաստում, կանոնավոր թռիչքներ և հուսալի սպասարկում։ Պետությունը պետք է պարզաբանի այդ արդյունքին հասնելու համար նախատեսված ծախսերն ու պայմանագրային երաշխիքները։
