Թեև Միացյալ Նահանգները շարունակում է մնալ չափազանց հզոր պետություն, իսկ Ռուսաստանը դեռևս տիրապետում է հսկայական սովորական և միջուկային ռազմական կարողությունների, երկու երկրների միջազգային կարգավիճակն այսօր առավելապես բնորոշվում է նրանց ձախողումներով և հնարավորությունների սահմանափակությամբ։ Ավելին՝ երկուսն էլ, թերևս, կարելի է դասել միջին տերությունների այն լայն խմբին, որին պատկանում են Կանադան, Բրազիլիան և Հնդկաստանը։ ՍՏՈԿՀՈԼՄ — Այս տարի «միջին տերություններ» հասկացության լայն տարածումը ստիպում է վերանայել մեր պատկերացումներն այն մասին, թե որ երկրներն են իրականում պատկանում այդ խմբին։ Ի վերջո, մի՞թե պետությունների մեծամասնությունը հենց այդպես չպետք է բնորոշվի։ Հունվարին Դավոսում՝ Համաշխարհային տնտեսական համաժողովի ընթացքում, Կանադայի վարչապետ Մարկ Քարնիի հնչեցրած և լայն արձագանք ստացած ելույթը նոր թափ հաղորդեց ժամանակակից աշխարհում ուժերի հարաբերակցության փոփոխության վերաբերյալ բանավեճին։ Քարնիի համոզմամբ՝ մենք ականատես ենք միջազգային կարգի հիմնարար խզման, որը միջին տերություններից պահանջում է համախմբվել՝ մյուս պետությունների տնտեսական հարկադրանքին և քաղաքական գերիշխանությանը դիմակայելու համար։ Թեև նա ուղղակիորեն չհիշատակեց Միացյալ Նահանգներին, նախագահ Դոնալդ Թրամփն անմիջապես և միանգամայն ճիշտ հասկացավ, որ ելույթի որոշ ուղերձներ հասցեագրված էին հենց իրեն։ Սակայն ինչո՞վ պետք է Քարնիի նկատի ունեցած միջին տերությունները տարբերվեն մեր ժամանակների մյուս ազդեցիկ պետություններից, և արդյոք այդ տարբերությունն առհասարակ գոյություն ունի։ Հարցի պատասխանը գտնելու համար արժե նախ անդրադառնալ միջազգային հարաբերություններում ուժի ավանդական դասակարգմանը։ Ժամանակին «գերտերություն» եզրույթը կիրառվում էր այն պետությունների նկատմամբ, որոնց կարողություններն անհամեմատ գերազանցում էին միջազգային ասպարեզի մյուս դերակատարների ներուժը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո այդ բնորոշումը տրվում էր ոչ միայն Միացյալ Նահանգներին և Խորհրդային Միությանը, այլև, թեկուզ շատ կարճ ժամանակով, Բրիտանական կայսրությանը։ Հետագա տասնամյակներում երկու անվիճելի գերտերությունների կարգավիճակը պայմանավորված էր առաջին հերթին նրանց հսկայական միջուկային զինանոցներով։ Յուրաքանչյուրը տիրապետում էր տասնյակ հազարավոր միջուկային մարտագլխիկների և դրանք հաշված րոպեների ընթացքում աշխարհի ցանկացած կետ հասցնելու կարողության։ Նման հարձակման դեմ արդյունավետ պաշտպանություն գոյություն չուներ։ Երկու տերություններից յուրաքանչյուրն ի վիճակի էր ընդամենը կես ժամում ոչնչացնելու մյուսին։ Ժամանակի ընթացքում միջուկային զենք ձեռք բերեցին նաև այլ պետություններ, սակայն դրանցից ոչ մեկը չուներ այնպիսի զինանոց ստեղծելու կարողություն կամ քաղաքական կամք, որը թույլ կտար հավասարվել երկու գերտերություններին։ Այնուհետև փլուզվեց Խորհրդային Միությունը, և «գերտերություն» հասկացությունն աստիճանաբար դուրս եկավ լայն կիրառությունից։ Միացյալ Նահանգները երբեմն շարունակում էին այդպես անվանել, սակայն միաբևեռ աշխարհակարգի այդ կարճատև ժամանակաշրջանում Վաշինգտոնին տրվեց նաև նոր բնորոշում։ Ֆրանսիայի՝ 1997–2002 թվականների արտաքին գործերի նախարար Յուբեր Վեդրինը Միացյալ Նահանգներն անվանեց hyperpuissance՝ «գերհզոր տերություն»։ Այսօր ԱՄՆ-ը շարունակում է չափազանց հզոր մնալ, իսկ Ռուսաստանը դեռևս տիրապետում է հսկայական ռազմական ռեսուրսների, այդ թվում՝ աշխարհի ամենամեծ միջուկային զինանոցին։ Սակայն երկու երկրների հզորությունն ավելի ու ավելի ակնհայտորեն բնորոշվում է նրանց հնարավորությունների սահմանափակությամբ։ Չնայած իր հսկայական սովորական սպառազինության կիրառմանը՝ Ռուսաստանին չի հաջողվել ենթարկեցնել իրենից անհամեմատ փոքր հարևանին՝ Ուկրաինային։ Իսկ Թրամփի՝ ամերիկյան ռազմական հզորության մասին անդադար պարծենկոտ հայտարարությունների պայմաններում Իրանի դեմ նրա պատերազմն առայժմ հանգեցրել է հիմնականում նավթի գների բարձրացման և ապակայունացնող փակուղային իրավիճակի։ Իրենց իսկ նախաձեռնած պատերազմներում հաղթանակի չհասնելը ցույց է տալիս, որ Միացյալ Նահանգներն ու Ռուսաստանն այլևս չեն համապատասխանում «գերտերության» կարգավիճակին։ Բայց արդյո՞ք նրանք դեռևս կարող են համարվել մեծ տերություններ, թե՞, ի վերջո, նույնպես պատկանում են միջին տերությունների լայն խմբին։ Ինչպիսին էլ լինի պատասխանը, գերտերությունների դարաշրջանն ավարտվել է։ Նույնիսկ անվանապես ամենահզոր պետություններն այսօր գործում են լուրջ սահմանափակումների պայմաններում։ Նրանց հնարավորությունների սահմաններն արդեն բացահայտվել են՝ անկախ այն հանգամանքից՝ իրենք գիտակցում են դա, թե ոչ։ Միջին տերությունները չափերով, ներուժով և ազդեցությամբ խիստ տարբեր են, սակայն դրանց մեծ մասը առնվազն գիտակցում է սեփական կարգավիճակը։ Ո՛չ Հնդկաստանը, ո՛չ Բրազիլիան, ո՛չ էլ Կանադան չեն կարող միայն ռազմական ուժի միջոցով իրենց քաղաքական միջավայրը ձևավորել սեփական ցանկություններին համապատասխան։ Ազդեցություն ունենալու համար նրանք ստիպված են ապավինել տնտեսական համագործակցությանը և քաղաքական հարաբերությունների հետևողական կառուցմանը։ Սակայն նույն իրողությունն այսօր վերաբերում է նաև Միացյալ Նահանգներին, Ռուսաստանին և մյուս խոշոր ու ազդեցիկ դերակատարներին, այդ թվում՝ Եվրոպական միությանը։ Հանգուցյալ Ջոզեֆ Նայի գաղափարները դեռ շատ բան կարող են սովորեցնել ժամանակակից միջին տերություններին։ Հենց նա միջազգային հարաբերությունների տեսության մեջ շրջանառության մեջ դրեց «փափուկ ուժ» հասկացությունը՝ տարբերակելու համոզման և հարկադրանքի միջոցով ազդեցություն գործադրելու եղանակները։ Եթե ռազմական կարողություններն ապահովում են «կոշտ ուժը», ապա փափուկ ուժը, որը Նայը բնորոշում էր որպես «գրավչության ուժ», ձևավորվում է մշակութային ազդեցության, տնտեսական կապերի, դիվանագիտության, բարի կամքի և տարիների ընթացքում կուտակված վստահության շնորհիվ։ Թերևս միջին տերություններին կարելի է բնորոշել հենց այս չափանիշով՝ որպես պետություններ, որոնք իրենց ազդեցությունն ապահովելու համար ստիպված են գլխավորապես ապավինել փափուկ ուժին։ Իհարկե, որոշ երկրներ դեռ երկար ժամանակ կառչած կմնան սեփական մեծության մասին պատկերացումներից՝ համոզված լինելով, որ միայն ռազմական ուժը բավարար է մյուսներին իրենց կամքը պարտադրելու համար։ Նրանցից ժամանակ կպահանջվի՝ գիտակցելու, որ նախկին կարգավիճակն այլևս չունեն։ Սակայն անկախ այն բանից, թե Մոսկվայում կամ Վաշինգտոնում ինչ են իրենք իրենց համոզում, իրականությունն արդեն փոխվել է։ Աշխարհում այլևս գերտերություններ չկան։ Project Syndicate Հեղինակը Շվեդիայի նախկին վարչապետն ու արտաքին գործերի նախարարն է։
