Հոկտեմբերի 25-ի ՏԻՄ ընտրություններից հետո Նիկոլ Փաշինյանի հայտարարությունը բացահայտեց Հայաստանի քաղաքական համակարգի խորքային խնդիրներից մեկը։ Վարչապետն ընդունում է, որ իշխող կուսակցության ստացած 80–90 տոկոս ձայները մտահոգիչ են, իսկ երկրին անհրաժեշտ է ուժեղ, ինքնուրույն և պետականակենտրոն ընդդիմություն։ Միաժամանակ նա խոսում է «դրսից կառավարվող լրտեսական ընդդիմությունն» արմատախիլ անելու անհրաժեշտության մասին՝ ընդգծելով, որ իշխանությունը չի կարող իր համար ընդդիմություն ստեղծել։ Այս հայտարարության մեջ կա կարևոր քաղաքական հակասություն։ Փաշինյանը գիտակցում է քաղաքական մրցակցության թուլացման վտանգը, սակայն շրջանցում է այդ իրավիճակի ձևավորման հարցում սեփական իշխանության պատասխանատվությունը։ Ընտրություններում բացարձակ գերազանցություն ունեցող իշխանությունը կարող է պահպանել իր դիրքերը, բայց առանց իրական այլընտրանքի երկրի քաղաքական համակարգը աստիճանաբար կորցնում է ինքնակառավարման և ինքնավերականգնման կարողությունը։ Փաշինյանն ըստ էության ընդունում է, որ Հայաստանում քաղաքական մրցակցությունը թուլացել է, իսկ իշխանության իրական այլընտրանքի բացակայությունը դարձել է ժողովրդավարության զարգացման լուրջ խոչընդոտ։ Սակայն այս գնահատականը պահանջում է նաև սեփական պատասխանատվության գիտակցում։ Ութ տարի երկիրը ղեկավարող քաղաքական ուժը պատասխանատու է նաև իր իշխանության օրոք ձևավորված քաղաքական միջավայրի, մրցակցության պայմանների և պետական հաստատությունների գործունեության համար։ Ընդդիմության թուլությունն ունի բազմաթիվ պատճառներ, սակայն իշխանությունը չի կարող իրեն անմասն համարել քաղաքական համակարգի այն վիճակից, որի պայմաններում սեփական գերազանցությունն արդեն ինքն է մտահոգիչ համարում։ Պետականակենտրոն ընդդիմության պակասը նաև իշխանության վարած քաղաքականության, ինստիտուտների վիճակի և քաղաքական մրցակցության համար ստեղծված պայմանների հետևանքն է։ Հոկտեմբերի 25-ի ընտրությունների նախնական արդյունքներն իսկապես մտահոգվելու առիթ են տալիս։ Արմավիրում ՔՊ-ն ստացել է ավելի քան 96 տոկոս, Արտաշատում՝ շուրջ 86, Իջևանում՝ 86 տոկոս։ Մի շարք համայնքներում իշխանությունը փաստացի մրցակից չի ունեցել։ Միաժամանակ Ստեփանավանում հաղթել է «Գործարար» կուսակցությունը, Գորիսում և Գավառում՝ «Համերաշխություն» դաշինքը, իսկ Եղեգնաձորում ՔՊ-ի և «Հանրապետության» տարբերությունը կազմել է ընդամենը 1,2 տոկոսային կետ։ Այս արդյունքները լուրջ վերլուծության կարիք ունեն։ Իշխանության բարձր ցուցանիշները կարող են վկայել ընտրողների իրական աջակցության մասին, սակայն մրցակցության սահմանափակ պայմաններում ստացված ձայների տոկոսը դեռևս ամբողջական պատկերացում չի տալիս քաղաքական համակարգի վիճակի մասին։ Առանձնապես մտահոգիչ է այն հանգամանքը, որ մի շարք համայնքներում ընտրություններն անցել են առանց իրական մրցակցության, իսկ նախընտրական շրջանում հնչել են ճնշումների և վարչական ռեսուրսի չարաշահման վերաբերյալ ահազանգեր։ Այս իրավիճակում առանցքային է քաղաքական մրցակցության իրական վիճակը՝ որքանով են ընտրողները հնարավորություն ունեցել ընտրելու տարբեր քաղաքական ծրագրերի միջև, որքանով են հավասար եղել մրցապայքարի պայմանները, և արդյոք համայնքներում գործում են իշխանությանը վերահսկելու ու նրա որոշումները վիճարկելու արդյունավետ մեխանիզմներ։ Հայաստանն արդեն անցել է քաղաքական գերիշխանության վտանգավոր ճանապարհով։ 1990-ականների իշխանական կենտրոնացումը, հետագայում ձևավորված վարչաքաղաքական համակարգը և 2018 թվականի հեղափոխությունը մեկ ընդհանուր դաս ունեն։ Քաղաքական համակարգի կայունությունը չի կարելի կառուցել որևէ առաջնորդի ժողովրդականության կամ իշխող ուժի երկարատև գերազանցության հաշվարկով։ Հանրային վստահությունը փոփոխական է։ Պետական ինստիտուտները պետք է դիմանան նաև այդ վստահության կորստին։ 2018 թվականի հեղափոխությունը հնարավորություն էր ստեղծել Հայաստանում հաստատելու քաղաքական մրցակցության նոր մշակույթ։ Ութ տարի անց երկրի քաղաքական կյանքը կրկին չափազանց մեծ չափով կախված է մի մարդուց, մեկ առաջնորդից։ Սա արդեն կառուցվածքային խնդիր է։ Փաշինյանը կարող է հաղթել հերթական ընտրությունները, սակայն իր քաղաքական հաջողությունը դեռ չի ապահովում ժողովրդավարական համակարգի երկարաժամկետ կենսունակությունը։ Վարչապետն իրավացի է մեկ հարցում։ Ռուսաստանից կախված քաղաքական խմբավորումները, Հայաստանի ինքնիշխանության դեմ աշխատող ուժերը և արտաքին ազդեցության գաղտնի ցանցերը իրական սպառնալիք են։ Մոսկվան հետխորհրդային տարածքում տասնամյակներով օգտագործել է կուսակցություններին, լրատվամիջոցներին, տնտեսական կախվածությունները և անվտանգության կառույցները՝ իր ազդեցությունը պահպանելու համար։ Հայաստանը դրա ծանր հետևանքները տեսել է սեփական անվտանգության և արտաքին քաղաքականության մեջ։ Փաշինյանը խոսում է ուժեղ, անկախ և պետականակենտրոն ընդդիմության անհրաժեշտության մասին, սակայն նման քաղաքական ուժերի կայացման համար անհրաժեշտ պայմանների վերաբերյալ հստակ գնահատական չի տալիս։ Առանց արդար մրցակցության, անկախ լրատվամիջոցների, քաղաքական ֆինանսավորման թափանցիկության և պետական կառավարման ապակուսակցականացման՝ ընդդիմության զարգացման հնարավորությունները մնում են սահմանափակ։ Իշխանության ձեռքում կենտրոնացած վարչական, ֆինանսական և տեղեկատվական ռեսուրսները խորացնում են քաղաքական ուժերի անհավասարությունը և դժվարացնում նոր այլընտրանքների ձևավորումը։ Այս խնդիրը Հայաստանի համար ունի նաև արտաքին քաղաքական և անվտանգային նշանակություն։ Երկիրը վերանայում է Ռուսաստանի հետ հարաբերությունները, խորացնում համագործակցությունը Եվրամիության և Միացյալ Նահանգների հետ, փորձում ամրապնդել խաղաղությունը Ադրբեջանի հետ և իր տեղը գտնել տարածաշրջանային տնտեսական ու հաղորդակցային նոր համակարգում։ Այս գործընթացների հաջողությունը պահանջում է քաղաքական լայն հենարան, հանրային վստահություն և պետական քաղաքականության շարունակականություն։ Ռազմավարական նման փոփոխությունները երկարաժամկետ արդյունք կարող են տալ քաղաքական կայուն հաստատությունների և հասարակության տարբեր շերտերի մասնակցության պայմաններում։ Հայաստանի արևմտյան գործընկերների համար նույնպես կարևոր է երկրի ժողովրդավարական համակարգի ամրությունը։ Ներդրումային վստահությունը, անվտանգության համագործակցությունը և եվրոպական ինտեգրման հեռանկարները մեծապես պայմանավորված են պետական հաստատությունների կանխատեսելիությամբ և քաղաքական որոշումների շարունակականությամբ։ Հայաստանի միջազգային դիրքերի ամրապնդումը պահանջում է այնպիսի քաղաքական համակարգ, որն ընդունակ կլինի պահպանել երկրի ռազմավարական ուղեգիծը նաև իշխանափոխությունից հետո։ Առանձին առաջնորդի հեղինակությունը չի կարող լինել արտաքին քաղաքականության հուսալիության միակ երաշխիքը։ Այս պայմաններում պետականակենտրոն ընդդիմության ձևավորումը Հայաստանի զարգացման ռազմավարական անհրաժեշտություններից է։ Երկրին պետք են ինքնուրույն քաղաքական ուժեր՝ սեփական ծրագրերով, մասնագիտական կարողություններով և պատասխանատվությամբ։ Ուժեր, որոնք կկարողանան վերահսկել իշխանությանը, մասնակցել երկրի կարևորագույն որոշումների մշակմանը և հանրային վստահություն ստանալու դեպքում ստանձնել կառավարումը։ Նրանց կայացումը պետք է պայմանավորված լինի հասարակության աջակցությամբ և ազատ քաղաքական մրցակցությամբ։ Փաշինյանն իրավացի է՝ կառավարությունը չպետք է իր համար ընդդիմություն ստեղծի։ Սակայն գործող իշխանությունը պատասխանատու է քաղաքական այն միջավայրի համար, որում պետք է ձևավորվեն իր մրցակիցները։ Այս պատասխանատվությունն առավել մեծ է ութ տարի երկիրը ղեկավարող և պետական կառավարման համակարգում գերիշխող դիրքեր ունեցող քաղաքական ուժի համար։ Ի վերջո, Հայաստանի ժողովրդավարության ապագան կախված է նաև իշխանափոխության իրական հնարավորությունից։ Ընտրական բարձր տոկոսները ժամանակավոր քաղաքական առավելություն են։ Պետական հաստատությունների ամրությունը, իշխանության նկատմամբ արդյունավետ վերահսկողությունը և քաղաքական այլընտրանքների գոյությունը երկարաժամկետ կայունության հիմքերն են։ Փաշինյանի իշխանության պատմական գնահատականում կարևոր տեղ է ունենալու նրա կառավարման տարիներին ձևավորված քաղաքական համակարգի վիճակը։ 2018 թվականի հեղափոխությունը հասարակությանը տվել էր արդար ընտրությունների, քաղաքական ազատության և իշխանության նկատմամբ հանրային վերահսկողության մեծ սպասումներ։ Այդ խոստումների իրականացումը պահանջում է մրցակցային քաղաքական դաշտ, անկախ հաստատություններ և իշխանության խաղաղ փոփոխության հուսալի մեխանիզմներ։ Հայաստանի քաղաքական ապագան չի կարող կախված մնալ մեկ կուսակցության գերազանցությունից։ Երկրին անհրաժեշտ է այնպիսի համակարգ, որում իշխանության փոփոխությունը չի խաթարի պետական քաղաքականության շարունակականությունը, իսկ ընդդիմության ուժեղացումը կդառնա ժողովրդավարության բնականոն զարգացման արդյունք։ Նոր քաղաքական մենաշնորհը Հայաստանի առջև կանգնած խնդիրներից ոչ մեկի լուծումը չէ։
