ԹՐԻՓ-ի համաձայնագրի վավերացման դեմ «Հայաստան» և «Ուժեղ Հայաստան» խմբակցությունների քվեարկությունը նորից բացահայտեց Հայաստանի ռազմավարական ապագայի շուրջ քաղաքական խոր տարաձայնությունները։ Քվեարկության արդյունքը՝ 63 կողմ, 32 դեմ, ցույց տվեց Հայաստանի ռազմավարական զարգացման շուրջ քաղաքական տարաձայնությունների խորությունը։ Խորհրդարանական բանավեճի կենտրոնում երկրի տնտեսական մեկուսացումը հաղթահարելու, տարածաշրջանային հաղորդակցություններին լիարժեք մասնակցելու և արտաքին կախվածությունները նվազեցնելու հեռանկարներն են։ Այս հարցերից է մեծապես կախված Հայաստանի տեղն ու դերակատարությունը ձևավորվող տարածաշրջանային համակարգում։ Ընդդիմությունն առաջարկում է ԹՐԻՓ-ի իրականացումը հետաձգել մինչև Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության պայմանագրի ստորագրումը։ Այս մոտեցումը լուրջ ռազմավարական ռիսկեր է պարունակում։ Խաղաղության պայմանագրի ստորագրումը կարող է տարիներ պահանջել, իսկ դրա կատարումը կախված է լինելու կողմերի քաղաքական կամքից և տարածաշրջանային զարգացումներից։ Նախագծի հետաձգմամբ Հայաստանը փաստացի Բաքվին հնարավորություն կտա ազդելու իր տարածքում իրականացվող կարևորագույն տնտեսական նախաձեռնություններից մեկի ժամանակացույցի վրա։ Արդյունքում կձգձգվեն ներդրումները, հաղորդակցությունների զարգացումը և Հայաստանի տնտեսական ու անվտանգային կախվածությունները նվազեցնելու հնարավորությունները։ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև տասնամյակների հակամարտությունը, դրա ծանր հետևանքներն ու չլուծված մարդասիրական խնդիրները շարունակում են խոչընդոտել փոխադարձ վստահության հաստատմանը։ Խաղաղության ամրապնդման համար անհրաժեշտ են անվտանգության գործուն մեխանիզմներ, տնտեսական փոխադարձ շահեր և երկարաժամկետ համագործակցություն։ ԹՐԻՓ-ը կարող է կարևոր դեր ունենալ այդ գործընթացում՝ միաժամանակ նպաստելով Հայաստանի տնտեսական մեկուսացման հաղթահարմանը։ Տասնամյակներ շարունակ փակ սահմաններն ու սահմանափակ հաղորդակցությունները մեծացրել են փոխադրումների ծախսերը, նեղացրել արտաքին առևտրի հնարավորությունները և խորացրել կախվածությունը տարանցիկ մի քանի ուղղություններից։ Նոր ենթակառուցվածքների զարգացումը Հայաստանին հնարավորություն կտա ընդլայնելու տնտեսական կապերը, ներգրավելու միջազգային ներդրումներ և ամրապնդելու իր դիրքը տարածաշրջանային առևտրում։ Հայ-ամերիկյան համաձայնագիրը հնարավորություն է տալիս էապես փոխելու Հայաստանի կշիռը տարածաշրջանային տնտեսական հարաբերություններում։ Երկաթուղային, ավտոճանապարհային և էներգետիկ ենթակառուցվածքների զարգացումը կարող է ընդլայնել երկրի տարանցիկ հնարավորությունները, խթանել ներդրումները և Հայաստանը ներգրավել միջազգային առևտրային նոր ուղիներում։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի ԱՄՆ-ի մասնակցությունը, որը Հայաստանի տնտեսական զարգացման հետ կապում է նաև ամերիկյան երկարաժամկետ ռազմավարական շահերը։ Նախագծի հաջող իրականացումը կարող է մեծացնել Վաշինգտոնի շահագրգռվածությունը Հայաստանի կայունության, ենթակառուցվածքների անվտանգության և տարածաշրջանային հաղորդակցությունների անխափան աշխատանքի նկատմամբ։ Ամերիկյան մասնակցության ռազմավարական նշանակությունը մեծապես կախված է նախագծի իրականացման պայմաններից։ Դրա հաջողության համար վճռորոշ են իրավական հստակությունը, տնտեսական հիմնավորվածությունը, փոխադարձ տարանցիկ իրավունքների ապահովումը և Հայաստանի ազգային շահերի պաշտպանությունը։ Համատեղ ընկերությունում ԱՄՆ-ի նախատեսվող 74 և Հայաստանի 26 տոկոս մասնակցությունը, ինչպես նաև 49 տարվա նախնական ժամկետը պահանջում են կառավարման ու վերահսկողության հստակ մեխանիզմներ։ Առանձնապես կարևոր են Հայաստանի որոշումների վրա ազդելու իրավասությունները, ներդրումների գնահատման թափանցիկությունը և պայմանագրային պարտավորությունների կատարման երաշխիքները։ Դրանք պետք է ամրագրվեն ընկերության կանոնադրությամբ և բաժնետերերի համաձայնագրով՝ ապահովելով Հայաստանի երկարաժամկետ տնտեսական ու ռազմավարական շահերը։ Այս հարցերը պահանջում են հետևողական խորհրդարանական և հանրային վերահսկողություն, իրավական հստակ երաշխիքներ և ազգային շահերի պաշտպանության գործուն մեխանիզմներ։ Դրանց շուրջ առկա խնդիրները պետք է լուծվեն բանակցությունների, մասնագիտական քննարկումների և պայմանագրային պարտավորությունների հստակեցման միջոցով։ Նախագծի անորոշ ժամկետով հետաձգումը կարող է Հայաստանին զրկել տնտեսական զարգացման և տարածաշրջանային դիրքերն ամրապնդելու կարևոր հնարավորություններից։ ԹՐԻՓ-ի շուրջ բանավեճն ունի նաև աշխարհաքաղաքական կարևոր ենթատեքստ։ Խորհրդային Միության փլուզումից հետո Ռուսաստանը Հարավային Կովկասում իր ազդեցությունը պահպանել է ռազմական ներկայության, էներգետիկ կախվածությունների և տարածաշրջանային հակամարտությունների կարգավորման վրա ունեցած ազդեցության միջոցով։ Չլուծված հակամարտություններն ու փակ սահմանները Մոսկվային հնարավորություն են տվել պահպանելու միջնորդի և անվտանգության հիմնական երաշխավորի իր դերը՝ միաժամանակ սահմանափակելով տարածաշրջանի երկրների արտաքին քաղաքական ինքնուրույնությունն ու տնտեսական այլընտրանքները։ Հայաստանը տասնամյակներ շարունակ այդ համակարգի ամենախոցելի օղակներից էր՝ իր անվտանգությունը մեծապես կապելով Ռուսաստանի հետ։ 2020 թվականի պատերազմը, 2022 թվականի սեպտեմբերին Հայաստանի ինքնիշխան տարածքի նկատմամբ ադրբեջանական հարձակումները և 2023 թվականի Արցախի բռնի հայաթափումը բացահայտեցին այդ կախվածության ծանր հետևանքները։ Մոսկվայի հետ ռազմաքաղաքական դաշինքը չապահովեց Ռուսաստանի ստանձնած պարտավորություններին համապատասխան պաշտպանությունը, իսկ ռուսական խաղաղապահ ներկայությունը չկանխեց Արցախի հայության բռնի տեղահանումը։ Այս իրադարձությունները խորապես խարխլեցին անվտանգության նախկին համակարգի նկատմամբ վստահությունը և Հայաստանի համար հրատապ դարձրին արտաքին կախվածությունների նվազեցումն ու անվտանգության նոր հենարանների ձևավորումը։ ԹՐԻՓ-ի իրականացումը կարող է էապես նվազեցնել Հայաստանի՝ տասնամյակների ընթացքում ձևավորված տնտեսական և աշխարհաքաղաքական կախվածությունները։ Ամերիկյան մասնակցությամբ միջազգային ենթակառուցվածքների զարգացումը տարածաշրջանում կստեղծի տնտեսական նոր կապեր և երկարաժամկետ շահեր՝ ընդլայնելով Հայաստանի արտաքին քաղաքական հնարավորությունները։ Ռուսաստանի համար այս հեռանկարը կապված է Հարավային Կովկասում ազդեցության ավանդական լծակների թուլացման և ամերիկյան տնտեսական ու ռազմավարական ներկայության ամրապնդման հետ։ Մոսկվայի տարածաշրջանային գերիշխող դիրքի պահպանման տրամաբանությունն այսպիսով բախվում է Հայաստանի տնտեսական ինքնուրույնությունն ու միջազգային գործընկերությունների շրջանակն ընդլայնելու հեռանկարին։ Այս համատեքստում խորհրդարանական ընդդիմության դիրքորոշումը ձեռք է բերում աշխարհաքաղաքական նշանակություն։ ԹՐԻՓ-ի հետաձգման առաջարկը համընկնում է տարածաշրջանում Ռուսաստանի ազդեցության պահպանման շահերին։ Այդ համընկնումը դեռևս չի բացահայտում ընդդիմության քաղաքական շարժառիթները, սակայն առաջ է բերում սկզբունքային հարց՝ ինչ հետևանքներ կունենա նախագծի հետաձգումը Հայաստանի տնտեսական ինքնուրույնության, արտաքին քաղաքական հնարավորությունների և տարածաշրջանային դիրքերի համար։ Հայաստանի քաղաքական ուժերի դիրքորոշումները պետք է գնահատվեն նաև նրանց առաջարկած ռազմավարական այլընտրանքներով։ ԹՐԻՓ-ի դեմ քվեարկած ընդդիմության պարագայում բաց է մնում սկզբունքային հարցը՝ ինչ ծրագրով է նախատեսվում հաղթահարել Հայաստանի տնտեսական մեկուսացումը, ընդլայնել տարածաշրջանային հաղորդակցություններին մասնակցությունը և նվազեցնել արտաքին կախվածությունները։ Նախագծի հետաձգման առաջարկը պահանջում է հիմնավոր բացատրություն, հատկապես Հայաստանի անվտանգության և տնտեսական զարգացման վրա դրա հնարավոր հետևանքների առումով։ Երկրի ապագայի նկատմամբ քաղաքական պատասխանատվությունը պահանջում է հստակ ռազմավարություն, իրատեսական լուծումներ և դրանց հետևանքների գիտակցում։ Հայաստանի համար ժամանակի կորուստն արդեն ունի տնտեսական և աշխարհաքաղաքական ծանր գին։ Համաշխարհային առևտրային ուղիների վերադասավորումն ու տարանցիկ միջանցքների շուրջ աճող մրցակցությունը փոխում են Հարավային Կովկասի նշանակությունը։ Տարածաշրջանում ձևավորվում են տնտեսական նոր կապեր, ներգրավվում են ներդրումներ և ամրապնդվում միջազգային դերակատարների երկարաժամկետ շահերը։ Հայաստանի մասնակցությունն այս գործընթացներին վճռորոշ նշանակություն կարող է ունենալ երկրի տնտեսական ինքնուրույնության, անվտանգության և առաջիկա տասնամյակների ռազմավարական դիրքի համար։ ԹՐԻՓ-ի իրականացումը պահանջում է հետևողական դիվանագիտություն, տնտեսական հիմնավորված հաշվարկներ և Հայաստանի շահերը պաշտպանող իրավական հուսալի մեխանիզմներ։ Նախագծի հետաձգումը մինչև խաղաղության պայմանագրի ստորագրումը կարող է տարիներով ձգձգել ներդրումները, ենթակառուցվածքների զարգացումը և Հայաստանի տնտեսական կախվածությունների նվազեցումը։ Այդ ընթացքում տարածաշրջանային առևտրային նոր ուղիներն ու միջազգային շահերը կշարունակեն ձևավորվել, և Հայաստանը կարող է կրկին հայտնվել այդ գործընթացների լուսանցքում։ Տասնամյակների մեկուսացումն արդեն զգալիորեն սահմանափակել է Հայաստանի զարգացման հնարավորություններն ու արտաքին քաղաքական ինքնուրույնությունը։ Այդ ժառանգության հաղթահարումը պահանջում է ժամանակին կայացված որոշումներ և երկարաժամկետ հաշվարկ։ Խաղաղության հաստատման գործընթացը պետք է ուղեկցվի Հայաստանի տնտեսական ու անվտանգային դիրքերի ամրապնդմամբ։ Հակառակ դեպքում խաղաղության պայմանագրին սպասելը կարող է երկարաձգել հենց այն կախվածությունները, որոնց հաղթահարումն այսօր Հայաստանի ռազմավարական գլխավոր խնդիրներից է։
