Նիկոլ Փաշինյանը կառավարության վերջին նիստում հայտարարել է, որ Հայաստանում վաճառվող բոլոր ապրանքները պետք է պարտադիր մակնշվեն։ Կառավարությունն այս ճանապարհով ցանկանում է կրճատել ստվերային շրջանառությունը և ուժեղացնել հարկային վերահսկողությունը։ Սակայն համատարած դրոշմավորման անհրաժեշտությունն ինքնին լուրջ հարցեր է առաջացնում պետական կառավարման արդյունավետության վերաբերյալ։ Պետությունն արդեն ունի ներմուծումը, արտադրությունն ու վաճառքը հաշվառելու և վերահսկելու բազմաթիվ գործիքներ։ Դրանց արդյունքները գնահատելու անհրաժեշտություն կա, հատկապես երբ առաջարկվում է տնտեսության գրեթե բոլոր ոլորտների համար սահմանել լրացուցիչ պարտավորություններ և ծախսեր։ Նման ծավալի փոփոխությունը պահանջում է հստակ տնտեսական հաշվարկ, նախկինում կիրառված մեխանիզմների արդյունավետության գնահատում և համոզիչ բացատրություն, թե նոր համակարգն ինչ չափով է կրճատելու ստվերը և ինչ գնով։ Ապրանքաշրջանառության վերահսկողությունը պետության կարևոր պարտականություններից է։ Սակայն բոլոր ապրանքների պարտադիր դրոշմավորումը պահանջում է լուրջ տնտեսական հիմնավորում։ Յուրաքանչյուր ապրանքի թվային հաշվառումը լրացուցիչ ծախսեր է առաջացնում արտադրողների, ներմուծողների և առևտրականների համար, իսկ ստվերային շրջանառության կրճատումը կախված է նաև պետական վերահսկողության որակից։ Համակարգից դուրս գործող տնտեսվարողները կարող են շարունակել շրջանցել կանոնները, մինչդեռ օրինապահ բիզնեսը ստիպված կլինի կրել նոր պարտավորությունների ամբողջ բեռը։ Խնդրի հիմքում տնտեսական շահագրգռվածությունն է։ Քանի դեռ հարկերից խուսափելը կարող է ավելի շահավետ լինել, քան օրինական գործունեությունը, տեխնիկական վերահսկողության ընդլայնումը չի վերացնի ստվերի առաջացման պատճառները։ Հետևաբար կառավարությունը պետք է հիմնավորի համատարած դրոշմավորման անհրաժեշտությունը, հաշվարկի դրա ամբողջական արժեքը և ներկայացնի չափելի արդյունքներ։ Առանց նման գնահատականի վերահսկողության ընդլայնումը կարող է վերածվել տնտեսության համար լրացուցիչ ծախսերի՝ չապահովելով ակնկալվող հարկային արդյունքը։ Դրոշմավորումը միջազգային պրակտիկայում կիրառվող վերահսկողական գործիք է, հատկապես այն ապրանքների համար, որոնց ապօրինի շրջանառությունը հարկային, առողջապահական կամ անվտանգության բարձր ռիսկեր է առաջացնում։ Սակայն դրա արդյունավետությունը կախված է ապրանքաշրջանառության ամբողջ շղթայի վերահսկողությունից։ Թվային ծածկագիրը հնարավորություն է տալիս հետևելու համակարգում գրանցված ապրանքի շարժին։ Ստվերային շրջանառության մասնակիցները կարող են ընդհանրապես խուսափել այդ գրանցումից՝ ապրանքները ներմուծելով, արտադրելով կամ վաճառելով հաշվառումից դուրս։ Նման դեպքերում դրոշմավորման համակարգը պարզապես տեղեկություն չի ունենա կատարված գործարքների մասին։ Դրանց բացահայտման համար անհրաժեշտ են արդյունավետ մաքսային և հարկային հսկողություն, ֆինանսական ու առևտրային տվյալների համադրում և խախտումների համար պատասխանատվության անխուսափելիություն։ Ուստի ծածկագրերի համատարած կիրառումն ինքնին չի կարող երաշխավորել ստվերի կրճատումը։ Պետությունը պետք է հիմնավորի դրա անհրաժեշտությունը յուրաքանչյուր ապրանքախմբի համար և ապացուցի, որ լրացուցիչ վերահսկողությունն ապահովելու է իր ծախսերն արդարացնող արդյունք։ Ապրանքների թվային դրոշմավորումը կարող է ընդլայնել պետության վերահսկողական հնարավորությունները, սակայն ստվերային տնտեսության հիմնական խնդիրները դրանով չեն լուծվում։ Չհայտարարագրված ներմուծումը, փաստաթղթերի կեղծումը, չգրանցված գործարքներն ու հարկերից խուսափելու կազմակերպված մեխանիզմները հնարավոր է բացահայտել արդյունավետ մաքսային և հարկային վարչարարությամբ, ֆինանսական հոսքերի ուսումնասիրությամբ ու հետևողական ստուգումներով։ Կարևոր է նաև վերացնել այն պայմանները, որոնք տնտեսվարողների համար շահավետ են դարձնում օրենքը շրջանցելը։ Հակառակ դեպքում վերահսկողության նոր պահանջները լրացուցիչ ծախսեր կստեղծեն օրինապահ բիզնեսի համար, իսկ ստվերում գործողները կշարունակեն խուսափելու ուղիներ գտնել։ Պետության խնդիրը պետք է լինի այնպիսի տնտեսական և իրավական միջավայրի ձևավորումը, որում օրինական գործունեությունը շահավետ է, իսկ հարկերից խուսափելը՝ դժվար և ծախսատար։ Միջազգային փորձը ցույց է տալիս, որ ապրանքների թվային դրոշմավորումն արդյունավետ կարող է լինել հստակ սահմանված նպատակների և ռիսկերի դեպքում։ Եվրամիությունում անհատական հետագծելիության համակարգ է գործում ծխախոտային արտադրանքի համար, իսկ դեղագործական ոլորտում կիրառվում են կեղծ դեղերից պաշտպանող նույնականացման հատուկ պահանջներ։ Միացյալ Նահանգներում սննդամթերքի լրացուցիչ հետագծելիության կանոնները տարածվում են ընտրված բարձր ռիսկային ապրանքախմբերի վրա։ Դրանց պարտադիր կիրառման վերահսկողությունը հետաձգվել է մինչև 2028 թվականի հուլիս՝ հաշվի առնելով մատակարարման շղթաների տեխնիկական և կազմակերպական բարդությունները։ Այս փորձի հիմքում վերահսկողության նպատակային կիրառման սկզբունքն է։ Յուրաքանչյուր ապրանքախմբի համար գնահատվում են հնարավոր ռիսկերը, վերահսկողության անհրաժեշտությունը և դրա տնտեսական հետևանքները։ Հայաստանում կառավարությունը շարժվում է դրոշմավորման շարունակական ընդլայնման ճանապարհով։ Նոր փորձնական ծրագրերում ներառվել են դեղագործական արտադրանքը, հրուշակեղենը, կոշկեղենը, ավտոպահեստամասերը, խաղալիքները և բազմաթիվ այլ ապրանքներ։ Սակայն ապրանքների շրջանառության պայմանները, դրանց հետ կապված ռիսկերը և վերահսկողության ծախսերը էապես տարբերվում են։ Համատարած պարտադիր դրոշմավորման համար անհրաժեշտ է յուրաքանչյուր ապրանքախմբի տնտեսական հիմնավորում։ Առանձնապես կարևոր է պարզել գործող հարկային և մաքսային համակարգերի միջոցով նույն արդյունքին հասնելու հնարավորությունը։ Կառավարության հոկտեմբերի 29-ի որոշման հավելվածում նշվում է, որ ծրագրի տնտեսական դրական ազդեցությունը զգալիորեն գերազանցելու է սպասվող ծախսերը։ Սակայն այդ պնդումը հիմնավորող մանրամասն հաշվարկներ փաստաթղթում ներկայացված չեն։ Ավելին, արձանագրված է, որ պետական բյուջեից ֆինանսավորում չի նախատեսվում։ Սա դեռ չի նշանակում, որ համակարգի ներդրումը տնտեսության համար անվճար է։ Ծախսերի զգալի մասը կարող է տեղափոխվել արտադրողների, ներմուծողների և առևտրականների վրա։ 2025 թվականի դեկտեմբերի 25-ի որոշմամբ թվային ծածկագրի հիմնական գինը սահմանվել է 2,5 դրամ՝ առանց ԱԱՀ-ի։ Որոշ քանակների համար նախատեսված է արտոնյալ սակագին, իսկ նոյեմբերյան փորձնական փուլում ծածկագրերը տրամադրվում են անվճար։ Սակայն պարտադիր դրոշմավորման ամբողջական արժեքը ներառում է նաև սարքավորումների ձեռքբերումը, ծրագրային ապահովումը, հաշվառման կազմակերպումը և լրացուցիչ աշխատաժամանակը։ Այդ ծախսերն առավել ծանր կարող են անդրադառնալ փոքր արտադրողների և առևտրականների վրա։ Դրանց ազդեցությունը պետք է գնահատել նաև ապրանքների ինքնարժեքի, մանրածախ գների և մրցակցության տեսանկյունից։ Առանձին ուսումնասիրության է արժանի ծրագրի կառավարման կառուցվածքը։ Կառավարության թիվ 1576-Լ որոշմամբ փորձնական ծրագրի իրականացումն ու արդյունքների գնահատումը վերապահված են ՊԵԿ-ին և թվային դրոշմավորման ազգային օպերատոր «Ի-ՄԱՐԿ» ընկերությանը։ Այսպիսով, համակարգը շահագործող մասնավոր ընկերությունը մասնակցում է նաև դրա արդյունավետության գնահատմանը։ Որոշմամբ անկախ գնահատող նախատեսված չէ։ Հանրությունը պետք է հնարավորություն ունենա ծանոթանալու համակարգի ծախսերին, տեխնիկական խնդիրներին, արձանագրված հարկային արդյունքներին և օպերատորի ստացած եկամուտներին։ Այդ տվյալների անկախ ստուգումը կարևոր է պետական որոշումների նկատմամբ վստահության համար։ Սակայն ամենահիմնարար խնդիրը ստվերային տնտեսության առաջացման պատճառներն են։ Համաշխարհային բանկի ուսումնասիրությունները հաստատում են, որ տնտեսվարողների վարքագծի վրա էական ազդեցություն ունեն հարկային բեռը, վարչարարության ծախսերը, պետական կառավարման որակը և օրինական գործունեությունից ստացվող առավելությունները։ Երբ կանոնները շրջանցելը տնտեսապես շահավետ է, իսկ խախտումների բացահայտման հավանականությունը փոքր, վերահսկողության նոր պահանջները բավարար արդյունք չեն ապահովում։ Հայաստանի համար այս հանգամանքը սկզբունքային նշանակություն ունի։ Գործող վերահսկողական համակարգից խուսափող տնտեսվարողները կարող են փորձել շրջանցել նաև դրոշմավորման նոր պահանջները։ Ապօրինի ներմուծված կամ չգրանցված ապրանքը կարող է ընդհանրապես դուրս մնալ թվային հաշվառումից։ Միաժամանակ օրինապահ բիզնեսի վրա ավելանում են ծախսերն ու պարտավորությունները։ Այդ պայմաններում պետությունը պետք է վերանայի ստվերային գործունեությունը խրախուսող տնտեսական պատճառները, պարզեցնի հարկային վարչարարությունը և ապահովի խախտումների բացահայտման ու պատասխանատվության արդյունավետ համակարգ։ Կառավարության որոշումներից դեռևս պարզ չէ, թե նախկին փուլերում դրոշմավորման շնորհիվ որքան լրացուցիչ հարկ է հավաքագրվել, ինչ չափով է նվազել ապօրինի շրջանառությունը և ինչ ծախսեր են կրել տնտեսվարողները։ Առանց այդ ցուցանիշների հնարավոր չէ համոզիչ գնահատել նոր ծրագրերի նպատակահարմարությունը։ Հարկային եկամուտների աճն ինքնին նույնպես բավարար ցուցանիշ չէ։ Պետք է առանձնացնել դրոշմավորման ազդեցությունը տնտեսական աճի, գնաճի և հարկային վարչարարության մյուս փոփոխությունների արդյունքներից։ Պետության առաջնահերթությունը պետք է լինի այնպիսի տնտեսական միջավայրի ձևավորումը, որում օրինական գործունեությունը շահավետ է, կանոնները պարզ ու կանխատեսելի են, իսկ հարկերից խուսափելը կապված է բացահայտման բարձր հավանականության և զգալի ֆինանսական հետևանքների հետ։ Այդպիսի միջավայրում թվային վերահսկողությունը կարող է նպաստել ստվերի կրճատմանը։ Ստվերային տնտեսությունը պահպանվում է նաև այն պատճառով, որ տնտեսվարողների մի մասի համար օրենքը շրջանցելը շարունակում է տնտեսական առավելություններ ապահովել։ Քանի դեռ այդ հաշվարկը չի փոխվել, յուրաքանչյուր նոր վերահսկողական մեխանիզմի շուրջ ձևավորվելու են այն շրջանցելու նոր եղանակներ։ Պետության արդյունավետությունը պետք է չափվի ստվերից դուրս եկած շրջանառությամբ, հավաքագրված հարկերով և օրինական աշխատելու համար ստեղծված պայմաններով։
