Մերձավոր Արևելքում նոր ռազմական սրման պայմաններում Իրանում Ռուսաստանի դեսպանությունը իր քաղաքացիներին կրկին խորհուրդ է տվել երկիրը լքել Հայաստանի տարածքով՝ Նորդուզ-Ագարակ սահմանային անցակետով։ Դեսպանությունը մանրամասն բացատրել է երթուղին՝ անցակետը գործում է շուրջօրյա, ՌԴ քաղաքացիները Հայաստան կարող են մուտք գործել նաև ներքին ռուսական անձնագրով, նախնական համաձայնեցում պետք չէ, իսկ Երևանից կամ Գյումրիից կարելի է ուղիղ չվերթով մեկնել Ռուսաստան։ Առաջին հայացքից՝ սովորական հյուպատոսական հրահանգ։ Իրականում՝ բավական խոսուն աշխարհաքաղաքական փաստ։ Այն տեղի է ունենում հայ-ռուսական հարաբերությունների նորագույն պատմության թերևս ամենաբարդ փուլերից մեկում։ Մոսկվայից Հայաստանին գրեթե ամեն շաբաթ հիշեցնում են նրա ընտրությունների հնարավոր «գինը»։ Եվրոպական ինտեգրումը ներկայացվում է ԵԱՏՄ անդամակցության հետ անհամատեղելի, Հայաստանի տնտեսական վերակողմնորոշումը՝ Ռուսաստանի հաշվին իրականացվող անընդունելի քայլ, իսկ ռուսական շուկայի հասանելիությունն աստիճանաբար կապվում է Երևանի արտաքին քաղաքական վարքագծի հետ։ Այսինքն՝ քաղաքական լեզվով Մոսկվան Հայաստանին ասում է՝ ընտրություն կատարեք և պատրաստ եղեք դրա հետևանքներին, բայց երբ վտանգի տակ են հայտնվում Ռուսաստանի քաղաքացիները, նույն Մոսկվան նրանց ասում է՝ գնացեք Հայաստան։ Այս հակադրությունը արժե արձանագրել ոչ թե Ռուսաստանի նկատմամբ չարախնդության, այլ Հայաստանի իրական տարածաշրջանային արժեքը հասկանալու համար։ Քարտեզը երբեմն ավելի անկեղծ է, քան դիվանագիտությունը։ Իրանից հյուսիս դուրս գալու հնարավոր ուղղությունները տեսականորեն մի քանիսն են։ Բայց ճգնաժամային իրավիճակում Ռուսաստանի դեսպանությունն իր քաղաքացիներին պաշտոնապես առաջարկում է հայկական ճանապարհը, որովհետև այստեղ կա բաց սահման, շուրջօրյա անցակետ, անվտանգ ճանապարհ դեպի Երևան ու Գյումրի և այնտեղից՝ օդային կապ Ռուսաստանի հետ։ Երբ քաղաքական հռետորաբանությունը մի կողմ է դրվում և մարդու անվտանգությունն է դառնում առաջնային, Հայաստանը Մոսկվայի համար հանկարծ ոչ թե «խնդրահարույց գործընկեր» է, այլ վստահելի ելք։ Սա շատ ավելի մեծ պատմության փոքր դրվագ է։ Հայաստան–Իրան 44 կիլոմետրանոց սահմանը հաճախ ներկայացվում է որպես Հայաստանի աշխարհագրական խոցելիության խորհրդանիշ։ Իրականում այն Հայաստանի ռազմավարական ամենաթանկ ակտիվներից մեկն է։ Այդ փոքր սահմանով անցնում են առևտուր, էներգետիկ կապեր, մարդկանց տեղաշարժ, իսկ տարածաշրջանային ճգնաժամերի ժամանակ՝ նաև տարհանման ճանապարհներ։ Այդ սահմանը պարզապես Հայաստանի ճանապարհը դեպի Իրան չէ։ Այն Իրանի ճանապարհներից մեկն է դեպի Հարավային Կովկաս և, անհրաժեշտության դեպքում, դեպի արտաքին աշխարհ։ Հենց դրա համար Սյունիքի ճանապարհների և Հայաստան–Իրան սահմանի հարցը երբեք միայն հայկական ներքին ենթակառուցվածքի խնդիր չէ։ Այն տարածաշրջանային անվտանգության ենթակառուցվածք է։ Եվ այստեղ առաջանում է քաղաքական հեգնանքը։ Ռուսաստանից այսօր հնչում են նաև մտահոգություններ TRIPP-ի, Սյունիքի հաղորդակցությունների և Հայաստանի արտաքին քաղաքական վերադասավորումների վերաբերյալ։ Մոսկվան զգուշացնում է տարածաշրջանում արևմտյան ներկայության հնարավոր հետևանքներից, բայց ճգնաժամի պահին հենց ռուսական պետությունն իր քաղաքացիներին վստահում է նույն Սյունիքի ճանապարհին։ Ագարակը այս պահին ավելի համոզիչ փաստարկ է, քան տասնյակ քաղաքական հայտարարությունները, որովհետև աշխարհաքաղաքականությունը միայն մեծ տերությունների ազդեցության գոտիների մասին չէ։ Այն նաև այն մասին է, թե որտեղով ես մարդկանց դուրս բերում, երբ սկսվում է պատերազմը։ Հայաստանը պետք է այս փաստից ճիշտ հետևություն անի։ Իր արժեքը չպետք է չափի միայն նրանով, թե Ռուսաստանը, Եվրոպան, ԱՄՆ-ը կամ Իրանը ինչ են պահանջում իրենից։ Փոքր պետությունը ուժեղանում է այն ժամանակ, երբ մյուսները սկսում են ունենալ այնպիսի շահեր, որոնք հնարավոր չէ սպասարկել առանց իրեն։ Հայաստանի ճանապարհները, Իրանի հետ սահմանը, օդանավակայանները, ապագա երկաթուղային և տարանցիկ ենթակառուցվածքները հենց այդպիսի արժեք կարող են ստեղծել։ Ուստի այսօր արժե պարզապես արձանագրել մի պատկեր, որը շատ բան է ասում հայ-ռուսական հարաբերությունների իրական բնույթի մասին։ Մոսկվան կարող է Երևանին քաղաքական պայմաններ ներկայացնել։ Կարող է զգուշացնել, դժգոհել և տնտեսական հետևանքներով սպառնալ, բայց երբ Իրանում վտանգի տակ են հայտնվում իր քաղաքացիները, նրանց համար ամենաապահով ու գործնական ելքերից մեկը Ռուսաստանը տեսնում է Հայաստանի տարածքով։ Դա արդեն ոչ թե Երևանի հայտարարությունն է Հայաստանի կարևորության մասին, դա Մոսկվայի սեփական հրահանգն է իր քաղաքացիներին։
