Շաքիում հայտնված ադրբեջանցի զինծառայողը Հայաստանի անվտանգության համակարգի համար լուրջ փորձություն էր։ Նրա սահմանը հատելը, բնակավայր հասնելը, քաղաքացուն վիրավորելը և միայն դրանից հետո ձերբակալվելը պահանջում են հստակ պատասխաններ։ Պետությունը պարտավոր է բացատրել իր անվտանգության համակարգի բացերը և վերացնել դրանք։ Շաքիի միջադեպը նաև հասարակական մտածողության խորքային խնդիր բացահայտեց։ Պատերազմների և կորուստների հետևանքով կուտակված վախն աստիճանաբար վերածվում է հարևանության հանդեպ անզորության զգացման։ Ադրբեջանցի զինծառայողի հայտնվելը հանրային ընկալման մեջ երբեմն ստանում է ազգային աղետի չափեր։ Այս հոգեբանությունը վտանգավոր է, որովհետև մարդկանց զրկում է սեփական պետության պաշտպանունակությանը վստահելու և հակառակորդի հետ երկարատև մրցակցության պայմաններում ապրելու կարողությունից։ Այսպիսի հոգեբանությունը ժամանակի ընթացքում թուլացնում է հասարակության դիմադրունակությունը և խաթարում սեփական երկրում անվտանգ ու արժանապատիվ ապագա կառուցելու հավատը։ Աշխարհում բազմաթիվ պետություններ տասնամյակներ շարունակ ապրում և զարգանում են մշտական ռազմական սպառնալիքի պայմաններում։ Հարավային Կորեան, որի մայրաքաղաքը գտնվում է հյուսիսկորեական հրետանու հասանելիության սահմաններում, դարձել է համաշխարհային տեխնոլոգիական և արդյունաբերական առաջատարներից մեկը։ Իսրայելը նույնպես, պատերազմների ու ահաբեկչության շարունակական վտանգի պայմաններում, ստեղծել է գիտության և բարձր տեխնոլոգիաների հզոր համակարգ։ Այս երկրների փորձը կարևոր իրողություն է հաստատում. անվտանգության սպառնալիքը կարող է երկարատև լինել, սակայն հասարակության կյանքն ու երկրի զարգացումը չեն կարող անվերջ ենթարկվել այդ սպառնալիքի թելադրանքին։ Այս երկրների փորձը ցույց է տալիս, որ նույնիսկ ամենաբարդ անվտանգային միջավայրում հնարավոր է կառուցել ուժեղ պետություն, զարգացնել տնտեսությունը և հասարակության համար ստեղծել ապագայի նկատմամբ վստահություն։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Ֆինլանդիան տասնամյակներ շարունակ ապրեց Խորհրդային Միության անմիջական հարևանությամբ՝ ստիպված լինելով իր արտաքին քաղաքականությունը հարմարեցնել Մոսկվայի անվտանգության պահանջներին։ Այդ սահմանափակումների պայմաններում ֆինները կարողացան պահպանել պետական ինքնուրույնությունը, կառուցել մրցունակ տնտեսություն, ամուր պետական հաստատություններ և աշխարհի լավագույն կրթական համակարգերից մեկը։ Խորհրդային Միության հետ տնտեսական կապերն անգամ օգտագործվեցին երկրի զարգացման համար։ Ֆինլանդիայի պատմության գլխավոր դասը քաղաքական իրատեսությունն է. ուժերի անհավասարությունը և բարդ աշխարհագրությունը պահանջում են ճկունություն, սեփական հնարավորությունների հետևողական զարգացում և պետական շահերը պաշտպանելու երկարաժամկետ ռազմավարություն։ Հայաստանն այսօր կանգնած է իր աշխարհագրության հետ հաշտվելու պատմական անհրաժեշտության առաջ։ Ադրբեջանը չի անհետանալու։ Թուրքիան նույնպես։ Հայաստանի անվտանգությունը հնարավոր չէ կառուցել նրանց բացակայության երևակայական սցենարի վրա։ Մեր հարևանները շարունակելու են ունենալ իրենց շահերը, հավակնությունները, քաղաքական հաշվարկները։ Երբեմն դրանք կհամընկնեն հայկական շահերի հետ, հաճախ՝ կբախվեն դրանց։ Հենց այդ միջավայրում էլ Հայաստանը պետք է կարողանա ապրել, մրցակցել և զարգանալ։ Ազգային անվտանգությունը պահանջում է պաշտպանված սահմաններ, հուսալի պետական հաստատություններ և վտանգներին դիմակայելու պատրաստ հասարակություն։ Բանակն ու հատուկ ծառայությունները պատասխանատու են ռազմական սպառնալիքների կանխման համար, սակայն հասարակության մեջ արմատացած վախն ու անօգնականության զգացումը հաղթահարելը քաղաքական առաջնորդության խնդիր է։ Պետությունը պետք է մարդկանց ներշնչի վստահություն սեփական ուժերի նկատմամբ, ձևավորի վտանգները սթափ գնահատելու և դրանց պայմաններում բնականոն ապրելու կարողություն։ Մշտական տագնապի մեջ ապրող հասարակությունը ժամանակի ընթացքում կորցնում է նախաձեռնողականությունը և սեփական ապագան տնօրինելու հավատը։ Անվտանգության նկատմամբ վստահությունը նաև տնտեսական զարգացման կարևոր պայման է։ Մշտական վտանգի զգացողությունը մարդկանց ստիպում է իրենց ապագան ավելի հաճախ կապել այլ երկրների հետ։ Նվազում է ներդրումներ կատարելու, գործ սկսելու, ընտանիք կազմելու և երկարաժամկետ ծրագրեր իրականացնելու պատրաստակամությունը։ Երիտասարդները հեռանալու հնարավորություններ են փնտրում, գործարարները զգուշանում են նոր ներդրումներից, իսկ ընտանիքները երեխաների ապագան պատկերացնում են Հայաստանից դուրս։ Այսպես հասարակության մեջ տարածված վախը աստիճանաբար վերածվում է երկրի տնտեսական և ժողովրդագրական ներուժը թուլացնող գործոնի։ Այսպես ռազմական սպառնալիքը ներթափանցում է երկրի տնտեսական ու հասարակական կյանք՝ խթանելով արտագաղթը, զսպելով ներդրումները և թուլացնելով զարգացման հնարավորությունները։ Հակառակորդն այդպիսով ռազմավարական առավելություն է ստանում՝ առանց նոր պատերազմ սկսելու։ Հայաստանի խաղաղության քաղաքականությունը պետք է աստիճանաբար փոխի նաև հարևանության նկատմամբ հասարակության վերաբերմունքը։ Ադրբեջանն ու Թուրքիան մեր աշխարհագրության մշտական մասն են, և նրանց հետ հարաբերությունները պետք է կառուցվեն անվտանգության հստակ երաշխիքների, փոխադարձ շահերի ու իրատեսական հաշվարկների հիման վրա։ Պաշտպանված սահմանները, բաց հաղորդակցությունները, տնտեսական համագործակցությունն ու ռազմական միջադեպերի կանխման հուսալի մեխանիզմները կարող են նվազեցնել պատերազմի վտանգը և ամրապնդել Հայաստանի դիրքերը տարածաշրջանում։ Այս ամենի համար անհրաժեշտ է նաև հանրային մտածողության փոփոխություն՝ վտանգները սթափ գնահատելու, հարևանների հետ մրցակցելու և սեփական երկրի ապագայի նկատմամբ վստահությունը պահպանելու կարողություն։ Օրերս համացանցում տարածված մի տեսանյութում հայ հանրային գործիչներից մեկը հայտարարում է. «Ես չեմ կարող քոչվորականի հարևանությամբ ապրել»։ Ադրբեջանցի օգտատերը պատասխանում է. «Չե՞ս կարող, ճամպրուկներդ հավաքիր, գնա Կրասնոդար կամ Կալիֆոռնիա»։ Այս կարճ երկխոսության մեջ խտացած է Հայաստանի համար չափազանց կարևոր քաղաքական հարց։ Մեր ազգային ռազմավարությունը չի կարող հիմնվել հարևանների նկատմամբ զզվանքի, վախի կամ նրանց հետ ապրելու անկարողության վրա։ Այդ զգացումները հասկանալի են պատերազմների, կորուստների և բռնագաղթի ծանր փորձառությունից հետո, սակայն պատմական ցավը պետական քաղաքականության վերածելիս հարկավոր է բացառիկ պատասխանատվություն։ Ադրբեջանի հետ խաղաղությունը չի պահանջում մոռանալ անցյալը, հրաժարվել արդարության պահանջից կամ անտեսել հնարավոր վտանգները։ Այն պահանջում է սեփական պետության ապագան կազմակերպելու կամք։ Հայաստանը տարածաշրջանում իր տեղը պետք է նվաճի ուժեղ պետական ինստիտուտներով, կրթված հասարակությամբ, մրցունակ տնտեսությամբ, ժամանակակից բանակով և արդյունավետ դիվանագիտությամբ։ Մեր հարևաններն իրավունք չունեն որոշելու՝ մենք կմնա՞նք մեր երկրում, թե՞ կհեռանանք։ Բայց այդ իրավունքը նրանց փաստացի փոխանցում ենք ամեն անգամ, երբ հայտարարում ենք, որ նրանց հարևանությամբ ապրելն անհնար է։ Աշխարհագրությունից հրաժարվող ժողովուրդը վաղ թե ուշ սկսում է հրաժարվել նաև հայրենիքից։ Հայաստանի խնդիրը սեփական աշխարհագրության մեջ ուժեղ ապրելու կարողություն ձեռք բերելն է։
