Հայաստանի կառավարությունը 148,5 միլիոն դրամ է հատկացնում Ջեսելսոնի մասնավոր հավաքածուից երկու բացառիկ հայկական ձեռագիր ձեռք բերելու և Մատենադարան տեղափոխելու համար։ Այս որոշումը վկայում է հայկական մշակութային ժառանգության պահպանման հարցում պետության մոտեցման հիմնարար փոփոխության մասին՝ առանձին ձեռքբերումներից դեպի ազգային հարստության հետևողական վերադարձի քաղաքականություն։ Պետությունը ստանձնում է աշխարհով մեկ սփռված հայկական ձեռագրերի վերադարձը կազմակերպելու, դրանց ձեռքբերման համար միջոցներ հատկացնելու և այդ բացառիկ ժառանգությունը հայրենիքում պահպանելու պատասխանատվությունը։ Ձեռք բերվող մատյաններից առաջինը 1353 թվականին Կիլիկիայի Դրազարկում Սարգիս Պիծակի ընդօրինակած ժողովածուն է՝ գնահատված 250 հազար եվրո։ Այն պարունակում է ճառեր, սրբերի վարքեր, պարականոն բնագրեր և 10-11-րդ դարերով թվագրվող Ավետարանի պատառիկներ։ Առանձնահատուկ արժեք ունի ձեռագրի կազմին ամրացված, դեռևս բավարար չափով չուսումնասիրված փղոսկրե հարթաքանդակը։ Մատյանը համարվում է կիլիկյան մանրանկարչության նշանավոր վարպետի մեզ հայտնի վերջին աշխատանքը։ Երկրորդը 1695 թվականին Նոր Ջուղայում Ազարիա գրչի ստեղծած, հարուստ մանրանկարներով Ավետարանն է՝ գնահատված 95 հազար եվրո։ Այն Նոր Ջուղայի մանրանկարչական դպրոցի լավագույն նմուշներից է։ Երկու մատյաններն էլ հայկական մշակույթի տարբեր դարաշրջանների բացառիկ վկայություններ են։ Դրանց տեղափոխումը Մատենադարան հնարավորություն կտա ամբողջական գիտական ուսումնասիրության ենթարկել ձեռագրերը, դրանց հիշատակարանները, մանրանկարներն ու պատմական շերտերը։ Կառավարության որոշման քաղաքական նշանակությունը ևս էական է։ Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարել է, որ պատմամշակութային արժեքների վերադարձը շարունակական է լինելու, իսկ նման ձեռքբերումները նաև գիտության ֆինանսավորում են։ Սա կարևոր հանձնառություն է։ Սակայն շարունակականության մասին հայտարարությունն այժմ անհրաժեշտ է ապահովել համապատասխան հաստատություններով, ֆինանսավորմամբ և մասնագիտական կարողություններով։ Ջեսելսոնի հավաքածուի օրինակը ցույց է տալիս առաջիկա աշխատանքի կարևորությունը։ Հինգ հայկական ձեռագրերից Հայաստան են վերադարձվում առայժմ երկուսը։ Մյուս երեքի ճակատագիրը մնում է անորոշ։ Անհրաժեշտ է ուսումնասիրել նաև դրանց պատմական ու գիտական արժեքը, պարզել ձեռքբերման հնարավորությունները և հետևողական աշխատանք տանել ամբողջ հավաքածուի հայկական ժառանգությունը հայրենիք վերադարձնելու ուղղությամբ։ Այս հանգամանքը հայկական ժառանգության պահպանության առավել լայն խնդիր է ի հայտ բերում։ Աշխարհի մասնավոր հավաքածուներում, աճուրդային տներում, հնագրավաճառների մոտ և տարբեր հաստատություններում շարունակում են գտնվել հայկական ձեռագրեր, հնատիպ գրքեր ու պատմական փաստաթղթեր։ Դրանց մի մասի գոյության մասին տեղեկանում ենք վաճառքի հայտարարություններից։ Այդ պահին որոշիչ նշանակություն են ստանում արագ արձագանքելու կարողությունն ու նախապես ապահովված ֆինանսավորումը։ Պատմական արժեք ունեցող մատյանը կարող է անցնել հերթական մասնավոր հավաքածու և տասնամյակներով անհասանելի մնալ հետազոտողների համար։ Հայաստանին անհրաժեշտ է հայկական ձեռագրերի որոնման և ձեռքբերման մշտապես գործող մասնագիտացված հիմնադրամ։ Այն կարող է ստեղծվել պետության, Մատենադարանի և Սփյուռքի խոշոր բարերարների համագործակցությամբ՝ հստակ կանոնադրությամբ, անկախ մասնագիտական խորհրդով և կայուն ֆինանսավորմամբ։ Նման կառույցի աշխատանքը պահանջում է միջազգային աճուրդների, մասնավոր հավաքածուների, ցուցահանդեսների և հնագրավաճառների գործունեության շարունակական ուսումնասիրություն։ Պետք է ձևավորվի աշխարհում հայկական ձեռագրերի վերաբերյալ տվյալների միասնական շտեմարան, կազմակերպվի դրանց տեղաշարժի մշտադիտարկում՝ ներառյալ ապօրինի շրջանառության հնարավոր դեպքերը։ Յուրաքանչյուր ձեռքբերում պետք է նախորդվի ծագման պատմության, սեփականության օրինականության, իսկության և գիտական արժեքի մասնագիտական ստուգմամբ։ Այստեղ Սփյուռքը կարող է ստանձնել բացառիկ դեր։ Հայկական խոշոր համայնքներն ունեն ֆինանսական, մասնագիտական և գործարար կապեր, որոնք կարող են ծառայել համազգային նշանակության այս նախաձեռնությանը։ Լոս Անջելեսում, Փարիզում, Լոնդոնում, Նյու Յորքում և այլ կենտրոններում գործող բարերարներն ու մշակութային կազմակերպությունները կարող են մասնակցել միասնական հիմնադրամի ձևավորմանը՝ ապահովելով նաև անմիջական կապ միջազգային արվեստի շուկայի հետ։ Այս համագործակցությունը Հայաստան-Սփյուռք հարաբերություններին կարող է հաղորդել չափելի, առարկայական բովանդակություն։ Յուրաքանչյուր վերադարձված ձեռագիր կլինի համատեղ աշխատանքի տեսանելի արդյունք։ Հիմնադրամի տարեկան հրապարակային հաշվետվությունը, անկախ աուդիտը և ձեռքբերումների գիտական հիմնավորումները կապահովեն նվիրատուների վստահությունն ու միջոցների օգտագործման թափանցիկությունը։ Առանձնապես կարևոր է նախաձեռնության միջազգային իրավական բաղադրիչը։ Արցախի հայկական մշակութային ժառանգության շուրջ շարունակվող լարվածությունը, հայկական պատմական հուշարձանների ինքնության վերաբերյալ ադրբեջանական պնդումները և դրանց պահպանության հետ կապված մտահոգությունները պահանջում են առավել հետևողական աշխատանք։ Ձեռագրերը պատմական հիշողության սկզբնաղբյուրներ են։ Դրանց հիշատակարաններում պահպանվել են բնակավայրերի, վանքերի, գրչատների, պատվիրատուների և պատմական իրադարձությունների վերաբերյալ տեղեկություններ։ Այդ նյութերի հայտնաբերումը, ուսումնասիրությունն ու թվայնացումը կարևոր նշանակություն ունեն նաև հայկական մշակութային ժառանգության միջազգային փաստագրման և պաշտպանության համար։ Անհրաժեշտ է միաժամանակ զարգացնել միջազգային իրավական համագործակցությունը, ուսումնասիրել կասկածելի ծագմամբ վաճառքի առաջարկները և անհրաժեշտության դեպքում գործի դնել մշակութային արժեքների ապօրինի շրջանառության դեմ գործող մեխանիզմները։ Յուրաքանչյուր արժեքավոր մատյանի ֆիզիկական վերադարձը հնարավոր չէ ապահովել, սակայն դրա տեղակայումը, պատմությունը, սեփականության շղթան և գիտական բովանդակությունը պետք է հնարավորինս հայտնի լինեն հայկական մասնագիտական հաստատություններին։ Կառավարության այս որոշումն արժանի է բարձր գնահատականի։ 148,5 միլիոն դրամի հատկացումն արդեն իսկ գործնական քայլ է հայկական մշակութային հարստության նկատմամբ պետական պատասխանատվության ամրապնդման ճանապարհին։ Այժմ անհրաժեշտ է այդ որոշմանը տալ երկարաժամկետ քաղաքականության ուժ։ Հայաստանն ունի Մատենադարանի գիտական ներուժը, Սփյուռքի ֆինանսական և մասնագիտական հնարավորությունները, ինչպես նաև միջազգային համագործակցության լայն դաշտ։ Դրանց միավորումը կարող է ստեղծել համազգային հաստատություն, որի գործունեությունը կախված չի լինի հերթական վաճառքից, առանձին բարերարի նախաձեռնությունից կամ կառավարության տվյալ տարվա հնարավորություններից։ Դարերով աշխարհով մեկ սփռված հայկական ձեռագրերի հավաքագրումը սերունդների աշխատանք է։ Պետությունն այսօր կարևոր քայլ է կատարել։ Հաջորդ քայլը պետք է լինի մշտապես գործող հիմնադրամի ստեղծումը՝ ապահովված պետական մասնակցությամբ, սփյուռքյան կապիտալով և մասնագիտական կառավարմամբ։ Հայկական ձեռագրերի վերադարձը պետք է ունենա իր հաստատությունը, ֆինանսական միջոցները և տասնամյակների համար նախատեսված ազգային ծրագիրը։
