Հայաստանի դատական համակարգում եկեղեցական վեճերի վերաբերյալ ուշագրավ նախադեպ է ձևավորվում։ Արմավիրի մարզի առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության դատարանը կարճել է կարգալույծ հռչակված Ստեփան Ասատրյանի (նախկինում՝ Տ. Արամ քահանա Ասատրյան) և Արամայիս Թախմազյանի (նախկինում՝ Տ. Թադե քահանա Թախմազյան) հայցերով հարուցված վարույթները։ Նույն հիմնավորմամբ նախօրեին կարճվել էր նաև Գևորգ եպիսկոպոս Սարոյանի գործը։ Երեք հոգևորականներն էլ վիճարկում էին Գարեգին Բ կաթողիկոսի որոշումները և պահանջում վերականգնել իրենց պաշտոններում։ Դատարանները գործերի վարույթները կարճել են՝ առանց կարգալուծության իրավաչափությունն ըստ էության քննելու՝ վեճերը համարելով Հայ առաքելական եկեղեցու ներքին իրավասության հարց։ Սակայն հրապարակված որոշումների ուսումնասիրությունը բացահայտում է իրավական լուրջ խնդիրներ, այդ թվում՝ կարգապահական ընթացակարգերի պահպանման, դատական պաշտպանության հասանելիության և դատական ակտերի հրապարակման ժամկետների առնչությամբ։ Կարգապահական խախտումները՝ դատական գնահատականից դուրս Ստեփան Ասատրյանը վիճարկել էր 2025 թվականի հոկտեմբերի 21-ի՝ իրեն կարգալույծ հռչակելու հայրապետական տնօրինությունը։ Եկեղեցին նրան մեղադրել էր հոգևոր իշխանություններին հրապարակայնորեն վարկաբեկելու, վերադասների հրահանգները չկատարելու, պատարագների ընթացքում կաթողիկոսի և թեմակալ առաջնորդի անունները չհիշատակելու, ինչպես նաև կարգապահական հանձնախմբի նիստերին ներկայանալուց հրաժարվելու մեջ։ Ասատրյանը հերքել էր մեղադրանքները՝ պնդելով, որ կարգալուծությունն իրականացվել է առանց պատշաճ հիմնավորման և ընթացակարգերի պահպանման։ Դատարանը գործի նյութերում չի հայտնաբերել աշխատանքային պայմանագիր կամ աշխատանքի ընդունման անհատական իրավական ակտ։ Արդյունքում հոգևորականի և եկեղեցու հարաբերությունները գնահատել է կանոնական իրավունքի շրջանակում և կարճել վարույթը։ Առավել ուշագրավ հանգամանքներ են արձանագրվել Արամայիս Թախմազյանի գործով։ Վերջինս կարգալույծ էր հռչակվել 2025 թվականի դեկտեմբերի 2-ին։ Եկեղեցական փաստաթղթերի համաձայն՝ նա հրապարակայնորեն աջակցել էր Տեր Արամին, գիտակցաբար չէր հիշատակել կաթողիկոսի և թեմակալ առաջնորդի անունները, աղոթակից էր եղել կարգալույծ հոգևորականի հետ։ Թախմազյանը կարգապահական հանձնախմբում նաև կասկածներ էր հայտնել Մայր Աթոռից իր և կնոջ անուններով գումարների հնարավոր յուրացման վերաբերյալ։ Հարցին ի պատասխան՝ ընդունել էր, որ իր ենթադրությունները հաստատող փաստեր չունի։ Սակայն դատարանի արձանագրած մեկ այլ հանգամանք առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի։ Գործում բացակայել են ապացույցներ, որ Թախմազյանի նկատմամբ նախկինում բանավոր նկատողություն կամ կարգապահական այլ տույժ կիրառելու վերաբերյալ Թեմական խորհուրդը որոշում է կայացրել։ Եկեղեցու կանոնադրության 39-րդ և 40-րդ հոդվածներին անդրադառնալով՝ դատարանը կարևորել է կարգապահական միջոցների աստիճանական կիրառման և հոգևորականի պաշտպանության հնարավորության պահանջները։ Այդուհանդերձ, վարույթը կարճվել է առանց վիճարկվող տնօրինության իրավաչափությունն ըստ էության գնահատելու։ Երկու ամսվա ուշացում և վերացված պաշտպանություն Երկու գործերով դատական ակտերը հրապարակվել են նախատեսված ժամկետից շուրջ երկու ամիս ուշ։ Դրանց հրապարակումը նախատեսված էր դեռ օգոստոսին։ Ներկայացված նյութերը ուշացման պատճառների վերաբերյալ բացատրություն չեն պարունակում։ Կարճման որոշումներով վերացվել են նաև նախկինում կիրառված հայցի ապահովման միջոցները։ Դրանցով եկեղեցուն և այլ անձանց արգելված էր խոչընդոտել Ասատրյանի և Թախմազյանի հոգևոր հովվի պաշտոնավարմանը մինչև համապատասխան վերջնական դատական ակտերի օրինական ուժի մեջ մտնելը։ Այսպիսով, դատարանների որոշումները գործնական հետևանքներ են առաջացրել հոգևորականների համար՝ առանց նրանց կարգալուծության իրավաչափության վերաբերյալ ըստ էության դատական եզրակացության։ Իրավական բացը, որը պահանջում է պատասխան Երեք գործերի համադրությունը բացահայտում է համակարգային նշանակության հարց։ Եկեղեցու ինքնակառավարման իրավունքը պաշտպանված է Սահմանադրությամբ։ Հոգևոր պաշտոնների նշանակման, կարգապահության և կարգալուծության հարցերն ունեն կանոնական բնույթ։ Դրանց նկատմամբ պետական միջամտության սահմանափակումը հիմնավոր իրավական նպատակ է հետապնդում։ Սակայն հրապարակված որոշումներից առաջանում է կարևոր հարց. ի՞նչ արդյունավետ պաշտպանության հնարավորություն ունի հոգևորականը, եթե պնդում է, որ իր նկատմամբ խախտվել են հենց եկեղեցու կանոնադրությամբ սահմանված ընթացակարգերը։ Դատարանն ինքն է արձանագրել ներեկեղեցական պաշտպանության հնարավորության անհրաժեշտությունը։ Թախմազյանի գործով մատնանշվել է կարգապահական նախորդ միջոցների կիրառման վերաբերյալ ապացույցների բացակայությունը։ Այդ հանգամանքներն առանձին իրավական գնահատականի կարիք ունեն։ Վարույթի կարճումը կարգալուծության իրավաչափության հաստատում չէ։ Այն չի ապացուցում նաև հոգևորականների ներկայացրած բոլոր մեղադրանքների հիմնավորվածությունը։ Դատական ակտերի իրավական հետևանքը սահմանափակվում է տվյալ պահանջների՝ քաղաքացիական դատավարության կարգով քննության անթույլատրելիությամբ։ Հենց այս տարբերությունն է առանցքային։ Հրապարակված որոշումների համադրությամբ անհրաժեշտ է պարզել՝ արդյո՞ք եկեղեցու ներքին ընթացակարգերն ապահովում են անկախ և արդյունավետ բողոքարկման հնարավորություն, և իրավական ի՞նչ միջոցներ են հասանելի հոգևորականին դրանց ենթադրյալ խախտման դեպքում։ Այս հարցերի պատասխանը պետք է տրվի նաև վերաքննության ընթացքում, եթե հոգևորականները բողոքարկեն որոշումները։ Դրա համար հրապարակման օրվանից սահմանված է մեկամսյա ժամկետ։ Երեք գործերի կարճումն արդեն վեր է հանում եկեղեցու ինքնակառավարման և դատական պաշտպանության իրավունքի սահմանների վերաբերյալ լուրջ իրավական խնդիր։ Դրանք պետության և եկեղեցու իրավասությունների սահմանազատման կարևոր փորձություն են։ Դատական համակարգից պահանջվում է հստակ պատասխան՝ ինչպե՞ս է ապահովվում դատական պաշտպանության սահմանադրական իրավունքը եկեղեցու ինքնակառավարման իրավունքը պահպանելու պայմաններում։ Այդ պատասխանի բացակայությունը հետագա նմանատիպ վեճերը թողնելու է նույն իրավական անորոշության մեջ։
