Հոկտեմբերի 27-ին Մոսկվայում նախատեսվող Պուտին–Փեզեշքիան հանդիպումը տեղի է ունենալու Իրանի շուրջ ռազմական լարվածության նոր աճի պայմաններում։ ԱՄՆ-ի և Իսրայելի հնարավոր հարվածների սպառնալիքը Թեհրանին ստիպում է վերանայել իր անվտանգության հաշվարկները։ Ռուսաստանի համար ստեղծվել է Մերձավոր Արևելքում սեփական ազդեցությունն ամրապնդելու հնարավորություն։ Երկու նախագահները հանդիպելու են Գազ արտահանող երկրների ֆորումի գագաթնաժողովի շրջանակում, սակայն բանակցությունների գլխավոր հարցերից մեկը լինելու է Իրանի անվտանգությունը և դրա շուրջ ձևավորվող միջազգային ուժերի հարաբերակցությունը։ Ռուսաստանի և Իրանի մերձեցումն արագացել է Ուկրաինայի պատերազմի և արևմտյան պատժամիջոցների հետևանքով։ Երկու երկրներն ընդլայնել են ռազմական, տնտեսական և տեխնոլոգիական համագործակցությունը, զարգացնում են առևտրային նոր ուղիներ, փորձում նվազեցնել կախվածությունը արևմտյան ֆինանսական համակարգերից։ Նրանց միավորում է նաև միջազգային հարաբերություններում Միացյալ Նահանգների ազդեցությունը սահմանափակելու ձգտումը։ Այդուհանդերձ, Մոսկվայի և Թեհրանի ռազմավարական առաջնահերթությունները տարբեր են։ Իրանի համար առաջնային է սեփական անվտանգության ապահովումը։ Ռուսաստանը ձգտում է պահպանել իր դիրքերը Մերձավոր Արևելքում՝ միաժամանակ խուսափելով նոր լայնածավալ ռազմական պարտավորություններից։ Այս հարաբերությունների պատմությունը զգուշավորության բազմաթիվ պատճառներ ունի։ 1946 թվականին Խորհրդային Միության զորքերի՝ Իրանի հյուսիսից դուրսբերման շուրջ ճգնաժամը դարձավ սառը պատերազմի առաջին խոշոր առճակատումներից մեկը։ Հետագա տասնամյակներում Մոսկվան ու Թեհրանը համագործակցել են տարբեր ուղղություններով, սակայն նրանց հարաբերություններում անվստահությունը պահպանվել է։ Նույնիսկ Սիրիայում, ընդհանուր ռազմական նպատակների առկայությամբ, երկու երկրների երկարաժամկետ շահերը միշտ չէ, որ համընկել են։ Այժմ այդ պատմական հակասություններին գումարվել է Իրանի անվտանգության անմիջական խնդիրը։ Փետրվարին սկսված պատերազմը բացահայտեց երկրի հակաօդային պաշտպանության և ռազմական ենթակառուցվածքների խոցելիությունը։ Թեհրանը Ռուսաստանից ակնկալում է սպառազինություն, տեխնոլոգիական աջակցություն և քաղաքական համագործակցություն։ Սակայն ռուս-իրանական ռազմավարական գործընկերության համաձայնագիրը փոխադարձ ռազմական պաշտպանության պարտավորություն չի նախատեսում։ Սա կարևոր հանգամանք է Թեհրանի հաշվարկներում։ Ռուսաստանը կարող է նպաստել Իրանի պաշտպանունակության ամրապնդմանը, սակայն այդ հնարավորության ծավալը որոշվելու է Կրեմլի սեփական շահերով և ռեսուրսներով։ Մոսկվայի համար Իրանի շուրջ ճգնաժամը նաև դիվանագիտական նշանակություն ունի։ Կրեմլը շահագրգռված է պահպանել կապերը Թեհրանի, Իսրայելի և Պարսից ծոցի արաբական պետությունների հետ։ Այդ հարաբերություններն անհրաժեշտ են տարածաշրջանային բանակցություններում իր մասնակցությունն ապահովելու համար։ Իրանի շուրջ լայնամասշտաբ պատերազմը կարող է խաթարել Կասպից ծովի և Հարավային Կովկասի հաղորդակցությունները, վտանգել ռուսական ներդրումներն ու միջազգային առևտրի հյուսիս–հարավ ուղղությունը։ Ռուսաստանը ստիպված է իրանական քաղաքականությունը կառուցել այս ռիսկերի հաշվառմամբ։ Հանդիպման տնտեսական օրակարգում առանցքային տեղ ունի բնական գազը։ Ռուսաստանն ու Իրանը տնօրինում են աշխարհի բնական գազի ապացուցված պաշարների զգալի մասը։ Սակայն նրանց դիրքերը միջազգային էներգետիկ շուկայում էապես տարբեր են։ Ռուսաստանը եվրոպական շուկայի զգալի մասը կորցնելուց հետո արտահանման նոր ուղղություններ է որոնում։ Իրանը, ունենալով հսկայական պաշարներ, շարունակում է բախվել արտադրական հզորությունների, ենթակառուցվածքների, ներդրումների և պատժամիջոցների խնդիրներին։ Իրանական գազի մի զգալի մասը սպառվում է երկրի ներսում, իսկ ձմռան ամիսներին Թեհրանը երբեմն նույնիսկ ներքին մատակարարումների դժվարություններ է ունենում։ Այս պայմաններում գազային համագործակցության քաղաքական նշանակությունը կախված է դրա տնտեսական իրագործելիությունից։ Նոր խողովակաշարերի կառուցումը, գազի փոխանակման համաձայնագրերը և արտահանման ենթակառուցվածքները պահանջում են մեծ ներդրումներ, կայուն շուկաներ ու երկարաժամկետ պարտավորություններ։ Հանքավայրերի հարստությունը դեռ չի ապահովում միջազգային ազդեցություն։ Էներգետիկ ուժը չափվում է նաև մատակարարման հուսալիությամբ, շուկաների հասանելիությամբ և գործընկերների վստահությամբ։ Առանձնահատուկ դեր ունի Չինաստանը։ Ռուսական և իրանական էներգակիրների նկատմամբ արևմտյան սահմանափակումները մեծացրել են ասիական շուկաների նշանակությունը։ Պեկինը շահում է մատակարարների միջև մրցակցությունից և բանակցային ավելի լայն հնարավորություններից։ Մոսկվայի ու Թեհրանի համար սա ռազմավարական խնդիր է։ Նրանց արտաքին տնտեսական ազատությունը գնալով ավելի մեծ չափով կախված է սահմանափակ թվով գնորդներից։ Հայաստանի համար ռուս-իրանական բանակցությունները կարևոր են առաջին հերթին տարածաշրջանային հաղորդակցությունների և էներգետիկ անվտանգության տեսանկյունից։ Իրանը Հայաստանի անմիջական հարևանն է և արտաքին տնտեսական կապերի կարևոր ուղղություններից մեկը։ Միաժամանակ, Հայաստանը զարգացնում է Միացյալ Նահանգների հետ համագործակցությունը տարածաշրջանային հաղորդակցությունների հաստատման և ենթակառուցվածքային ներդրումների շուրջ։ Այս գործընթացների համադրումը պահանջում է հստակ քաղաքական հաշվարկ։ Հայաստանի շահերից է բխում Իրանի հետ էներգետիկ և տրանսպորտային համագործակցության շարունակական զարգացումը։ Երրորդ էլեկտրահաղորդման գծի գործարկումը, էլեկտրաէներգիայի և գազի փոխանակման հնարավորությունների ընդլայնումը, Պարսից ծոց–Սև ծով հաղորդակցությունների զարգացումը կարող են մեծացնել Հայաստանի տնտեսական հնարավորությունները։ Միևնույն ժամանակ, միջազգային պատժամիջոցներն ու տարածաշրջանային ռազմական լարվածությունը սահմանափակում են նման նախագծերի ֆինանսավորման և իրականացման հնարավորությունները։ Հետևաբար, Երևանին անհրաժեշտ է պահպանել արդյունավետ հարաբերությունները Թեհրանի հետ և ընդլայնել համագործակցությունը արևմտյան գործընկերների հետ։ Մոսկվայի հանդիպման գլխավոր արդյունքը պետք է գնահատել կողմերի ստանձնած կոնկրետ պարտավորություններով։ Իրանի համար որոշիչ նշանակություն կունենան անվտանգության և տնտեսական աջակցության գործնական միջոցները։ Ռուսաստանի համար՝ տարածաշրջանային ազդեցության պահպանման և նոր տնտեսական հնարավորությունների ձեռքբերման արդյունքները։ Ութսուն տարի առաջ Իրանի շուրջ խորհրդային քաղաքականությունը դարձավ հետպատերազմյան միջազգային կարգի առաջին լուրջ փորձություններից մեկը։ Այսօր աշխարհը փոխվել է, բայց մեծ տերությունների հարաբերությունների հիմնարար հարցերից մեկը պահպանվել է. որքանո՞վ են նրանք պատրաստ ստանձնել իրենց գործընկերների անվտանգության պաշտպանության ծախսերն ու վտանգները։ Թեհրանի համար Մոսկվայի հետ բանակցությունների իրական արժեքը որոշվելու է այս հարցի պատասխանով։ Հայաստանի համար էլ կարևոր է հետևել այդ հարաբերությունների գործնական հետևանքներին՝ սեփական անվտանգությունը, էներգետիկ անկախությունն ու տարածաշրջանային հաղորդակցությունների ապագան գնահատելով իր ազգային շահերի տեսանկյունից։
