«Հայաստանը դժբախտ երկիր է, որտեղից հեռացել են բոլոր քիչ թե շատ խելացի մարդիկ»։ Այս վիրավորական հայտարարության հեղինակը Ռուսաստանի արտաքին քաղաքականության ազդեցիկ գաղափարախոսներից Սերգեյ Կարագանովն է՝ Մոսկվայի Բարձրագույն տնտեսագիտական դպրոցի համաշխարհային տնտեսության և համաշխարհային քաղաքականության ֆակուլտետի գիտական ղեկավարը։ Տասնամյակներ շարունակ Ռուսաստանի ռազմավարական մտածողության ձևավորմանը մասնակցած գործիչն այսօր կասկածի տակ է դնում մի ամբողջ ժողովրդի մտավոր կարողությունները։ Նրա խոսքերը բացահայտում են ռուսական քաղաքական վերնախավում արմատացած կայսերական մտածողությունը, որի կրողների համար Հայաստանի անկախությունն ու ինքնուրույն քաղաքական ընտրությունը շարունակում են մնալ անընդունելի իրողություններ։ Այս հայտարարությունն արտահայտում է ռուսական քաղաքական վերնախավի մի հատվածում արմատացած կայսերական մտածողությունը։ Այդ շրջանակներում Հայաստանի անկախությունը դեռևս լիարժեք ընդունված քաղաքական իրողություն չէ, իսկ հայ ժողովրդի ինքնուրույն որոշումներ կայացնելու իրավունքը դիտարկվում է Ռուսաստանի պատմական ազդեցության նկատմամբ ոտնձգություն։ Կարագանովի խոսքերում զգացվում է երբեմնի կայսրության գերակայությունը վերականգնելու հավակնությունը և անկախ ժողովուրդների նկատմամբ խորացած արհամարհանքը։ Կարագանովը Ռուսաստանի մեծապետական քաղաքականության ազդեցիկ գաղափարախոսներից է։ Տարիներ շարունակ նա հիմնավորել է Մոսկվայի գերիշխանության հավակնությունները, իսկ վերջին տարիներին նույնիսկ միջուկային զենքի կիրառման սպառնալիքը ներկայացրել որպես միջազգային քաղաքականության օրինաչափ գործիք։ Նրա պատկերացրած աշխարհակարգում մեծ տերություններն ունեն ազդեցության գոտիներ, իսկ փոքր պետությունների քաղաքական ընտրությունը ենթակա է նրանց ռազմավարական շահերին։ Հայաստանի անկախության նկատմամբ արհամարհանքը նույն աշխարհայացքի շարունակությունն է։ Այս մտածողությունը խոր պատմական արմատներ ունի։ Ցարական Ռուսաստանում ազգային ինքնորոշման ձգտումները դիտարկվում էին որպես կայսերական կարգի դեմ ընդվզում։ Խորհրդային իշխանությունն ազգային անկախության պահանջներին հաճախ պատասխանում էր ազգայնամոլության մեղադրանքներով։ Այսօր այդ ավանդույթը շարունակում են ռուսական քաղաքական վերնախավի ազդեցիկ ներկայացուցիչները՝ անկախ պետություններից ակնկալելով նախկին կայսրության կենտրոնին ենթարկվելու պատրաստակամություն։ Կարագանովի հայտարարության մեջ զգացվում է հենց այդ քաղաքական մշակույթի ժառանգությունը՝ ժողովուրդների նկատմամբ գերազանցության համոզմունքը։ Հայաստանի պարագայում այս վերաբերմունքն առանձնակի ցինիզմ ունի։ Ավելի քան երեք տասնամյակ Ռուսաստանը հավակնել է լինել Հայաստանի անվտանգության գլխավոր երաշխավորը։ Այդ քաղաքականության հետևանքով Հայաստանը խորապես կախյալ է դարձել ռուսական ռազմական ներկայությունից, էներգետիկ համակարգից, երկաթուղային ենթակառուցվածքներից և անվտանգության մեխանիզմներից։ 2020 թվականի պատերազմը, 2021–2022 թվականներին Հայաստանի ինքնիշխան տարածքների նկատմամբ ադրբեջանական ռազմական գործողությունները և 2023 թվականի Արցախի բռնի հայաթափումը բացահայտեցին այդ կախվածության վտանգավոր հետևանքները։ Մոսկվան չապահովեց այն անվտանգությունը, որի դիմաց տասնամյակներ շարունակ պահանջել էր Հայաստանի քաղաքական հավատարմությունը։ Կարագանովն այսօր խոսում է Հայաստանի դժբախտության մասին՝ անտեսելով դրա պատճառների ձևավորման մեջ Ռուսաստանի պատասխանատվությունը։ Հայաստանի անվտանգության համակարգի խոցելիությունը, տնտեսական կախվածությունն ու արտաքին քաղաքական հնարավորությունների սահմանափակումը երկար տարիներ ծառայել են նաև Մոսկվայի ազդեցության պահպանմանը։ Այժմ, երբ Հայաստանը փորձում է ընդլայնել իր միջազգային գործընկերությունների շրջանակը և սեփական անվտանգության նոր հիմքեր ստեղծել, այդ քայլերը ռուսական ազդեցիկ շրջանակներում հաճախ ներկայացվում են որպես Ռուսաստանի շահերի դեմ ուղղված քաղաքականություն։ Այս վերաբերմունքը մատնում է Մոսկվայի դժվարությունը՝ ընդունելու Հայաստանի ինքնիշխանությունը։ Հայաստանի ժողովրդագրական կորուստներն իսկապես ծանր են։ Արտագաղթը մեր անկախ պետականության ամենալուրջ խնդիրներից է։ Հարյուր հազարավոր մարդիկ հեռացել են սոցիալական անարդարության, տնտեսական հնարավորությունների սահմանափակության, անվտանգության պակասի և ապագայի նկատմամբ անվստահության պատճառով։ Այս իրողությունը պահանջում է պետական քաղաքականության խորքային վերանայում։ Մարդկանց հեռանալը հաճախ վկայում է երկրի զարգացման համար անբարենպաստ պայմանների մասին։ Արտագաղթած հայերից շատերը նշանակալի ձեռքբերումներ ունեն գիտության, տեխնոլոգիաների, ձեռնարկատիրության ու մշակույթի ոլորտներում։ Հայկական սփյուռքի ներուժն արդեն իսկ հերքում է Կարագանովի վիրավորական դատողությունը։ Առավել ուշագրավ է Ռուսաստանի սեփական ժողովրդագրական ու մտավորական ներուժի վիճակը։ Ուկրաինայի դեմ պատերազմը, քաղաքական ճնշումներն ու միջազգային մեկուսացումը արագացրել են մասնագետների, գիտնականների և երիտասարդների արտահոսքը։ Ռուսաստանը կորցնում է մարդկային ու տեխնոլոգիական կարողություններ, որոնց վերականգնման համար տարիներ են անհրաժեշտ։ Այդ պայմաններում ռուսական ռազմավարական մտքի ազդեցիկ ներկայացուցիչներից մեկի՝ հայ ժողովրդի մտավոր կարողությունները գնահատելու հավակնությունն առանձնապես անհեթեթ է հնչում։ Ռուսաստանին այսօր առաջին հերթին անհրաժեշտ է սեփական քաղաքական ընտրությունների հետևանքների լուրջ գնահատական։ Խնդիրն ունի նաև աշխարհատնտեսական խորություն։ Ժամանակակից պետությունների մրցունակությունը որոշվում է կրթության, գիտության, տեխնոլոգիաների, արդյունավետ կառավարման և միջազգային տնտեսական կապերի զարգացմամբ։ Ռուսաստանը շարունակում է հսկայական միջոցներ ուղղել ռազմական գերակայության պահպանմանը, մինչդեռ պատժամիջոցները, տեխնոլոգիական սահմանափակումները և արտաքին շուկաների մի մասի կորուստը նեղացնում են զարգացման հեռանկարները։ Մեծապետական հավակնությունների գինը վճարում են նաև Ռուսաստանի քաղաքացիները՝ իրենց տնտեսական հնարավորություններով և ապագայով։ Հայաստանի համար այս իրողությունից բխում է հստակ քաղաքական հետևություն։ Երկրի անվտանգությունն ու զարգացումը պետք է կառուցվեն պետական ինքնիշխանության ամրապնդման, տնտեսական կախվածությունների նվազեցման և միջազգային համագործակցության ընդլայնման հիման վրա։ Եվրոպական ինտեգրումը, Միացյալ Նահանգների հետ ռազմավարական գործընկերությունը, հարևանների հետ հարաբերությունների կարգավորումը և տարածաշրջանային հաղորդակցությունների գործարկումը Հայաստանի առաջ նոր հնարավորություններ են ստեղծում։ Դրանց արդյունավետ օգտագործումը պահանջում է կառավարման որակի բարձրացում, կրթության և գիտության զարգացում, ժողովրդավարական հաստատությունների ամրապնդում։ Կարագանովի հայտարարությունը մտածելու լուրջ առիթ է Հայաստանի այն քաղաքական շրջանակների համար, որոնք երկրի անվտանգությունն ու ապագան շարունակում են կապել Ռուսաստանի գերիշխանության հետ։ Մոսկվայի ազդեցիկ գաղափարախոսներից մեկը հրապարակավ վիրավորում է հայ ժողովրդին՝ արտահայտելով ռուսական քաղաքական մտքի մի հատվածում պահպանված կայսերական վերաբերմունքը։ Հայաստանի ինքնիշխան քաղաքականության նկատմամբ այդ շրջանակների անհանդուրժողականությունը վաղուց հայտնի է։ Վերջին տարիների իրադարձությունները բավարար հիմքեր են տվել վերանայելու Ռուսաստանի հետ Հայաստանի հարաբերությունների նախկին պատկերացումները և դրանց վրա կառուցված անվտանգության քաղաքականությունը։ Պատմությունը բազմիցս ցույց է տվել կայսերական ինքնավստահության կործանարար հետևանքները։ Մեծ տերությունները հաճախ կորցրել են իրենց ազդեցությունը՝ չկարողանալով ժամանակին գնահատել քաղաքական փոփոխությունները և ընդունել այլ ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքը։ Խորհրդային Միության փլուզումը դրա ամենամոտ պատմական օրինակն է։ Կարագանովի սերունդն ականատես է եղել այդ իրադարձություններին, սակայն նրա գաղափարական պատկերացումներում պահպանվել է գերիշխանության նախկին տրամաբանությունը։ Կայսրության կորստի հետ հաշտվելու անկարողությունը շարունակում է թելադրել Ռուսաստանի արտաքին քաղաքական մտածողության զգալի հատվածի վարքագիծը։ Հայաստանն ունի ներքին լուրջ խնդիրներ, պետական կառավարման թերություններ և զարգացման չիրացված հնարավորություններ։ Դրանք պահանջում են անաչառ գնահատական, քաղաքական պատասխանատվություն և հետևողական բարեփոխումներ։ Հայ ժողովուրդն ունի իր ապագան կառուցելու բավարար մտավոր, մասնագիտական ու ստեղծագործական ներուժ։ Գլխավոր խնդիրն այդ ներուժի լիարժեք օգտագործման համար անհրաժեշտ պետական ու տնտեսական պայմանների ստեղծումն է։ Կարագանովի վիրավորանքը, ի վերջո, շատ ավելի խոսուն է Ռուսաստանի քաղաքական մտածողության ներկա վիճակի մասին։ Սեփական գերազանցության նկատմամբ հավատը խանգարում է տեսնել փոփոխվող աշխարհն ու ճիշտ գնահատել այլ պետությունների հնարավորությունները։ Հայաստանի առաջ ծառացած խնդիրները լուծելի են պետական կամքի, գիտելիքի և հետևողական աշխատանքի միջոցով։ Իսկ Ռուսաստանի համար շարունակում է վտանգավոր մնալ կայսերական այն մտածողությունը, որը երկիրը հեռացնում է ժամանակակից աշխարհի իրողություններից։ Կայսրությունների պատմության ամենածանր դասերից մեկն էլ սեփական սահմանափակումները չափազանց ուշ գիտակցելու հետևանքն է։
