Կենտրոնական բանկի վերջին որոշումը վկայում է Հայաստանի տնտեսական համակարգում կուտակվող լուրջ ռիսկերի մասին։ Վարկավորման արագ աճը, բնակարանների շարունակական թանկացումը և քաղաքացիների պարտքային բեռի մեծացումն արդեն ֆինանսական կայունության վերաբերյալ մտահոգությունների տեղիք են տալիս։ Հոկտեմբերի 20-ին Կենտրոնական բանկը որոշեց բանկերի կապիտալի հակացիկլիկ բուֆերը բարձրացնել մինչև 2,25 տոկոս՝ ֆինանսական հնարավոր ցնցումների նկատմամբ համակարգի դիմադրողականությունն ուժեղացնելու նպատակով։ Այս որոշումը պայմանավորված է վարկավորման արագ աճով, անշարժ գույքի շուկայի ակտիվացմամբ և ֆինանսական համակարգում ռիսկերի աստիճանական կուտակմամբ։ Վարկավորումն աճում է բարձր տեմպերով, անշարժ գույքը շարունակում է թանկանալ, իսկ տնային տնտեսությունների պարտքային բեռը մեծանում է։ Կենտրոնական բանկն արդեն անհրաժեշտ է համարում լրացուցիչ պաշտպանություն ստեղծել հնարավոր ֆինանսական ցնցումների դեմ։ Կենտրոնական բանկի հրապարակած տվյալները մտահոգիչ միտումներ են բացահայտում։ Վարկերի և ՀՆԱ-ի հարաբերակցությունը հասել է 87 տոկոսի՝ երկարաժամկետ միտումը գերազանցելով 6,6 տոկոսային կետով։ Վարկավորման այսպիսի աճը մեծացնում է ֆինանսական համակարգի խոցելիությունը հնարավոր տնտեսական ցնցումների նկատմամբ։ Առանձնապես մտահոգիչ է սպառողական և հիպոտեկային վարկավորման արագ ընդլայնումը, որի հետևանքով ավելանում է ընտանիքների պարտքային բեռը, իսկ տնտեսական ակտիվությունն ավելի մեծ կախվածության մեջ է ընկնում բնակարանային շուկայի զարգացումներից։ Առավել մտահոգիչ են անշարժ գույքի շուկայի զարգացումները։ Երևանում բնակարանների մեկ քառակուսի մետրի միջին գինը մեկ տարում աճել է 23,5 տոկոսով։ Միաժամանակ արագացել է հիպոտեկային վարկավորումը, իսկ շինարարության ոլորտին տրամադրված վարկերը գերազանցել են մեկ տրիլիոն դրամը։ Ձևավորվել է փոխադարձ կախվածության վտանգավոր շղթա. վարկերի ավելացումը խթանում է բնակարանների պահանջարկն ու գների բարձրացումը, թանկացող անշարժ գույքը՝ նոր շինարարությունը, իսկ շինարարության ընդլայնումը՝ լրացուցիչ վարկավորումը։ Այս գործընթացը խթանում է տնտեսական ակտիվությունը, սակայն գների աճի և պարտքային բեռի շարունակական մեծացումը կարող է խաթարել շուկայի կայունությունը։ Հատկապես վտանգավոր կլինի բնակարանների պահանջարկի նվազումը, որի հետևանքները կարող են միաժամանակ զգալ կառուցապատողները, բանկերն ու վարկառու ընտանիքները։ 2008 թվականի համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամը նման զարգացումների վտանգավոր հետևանքների ամենախոսուն օրինակն է։ Միացյալ Նահանգներում բնակարանների գների երկարատև աճը խրախուսում էր վարկավորման աննախադեպ ընդլայնումը։ Բանկերը մեծացնում էին շահույթը, քաղաքացիները՝ պարտավորությունները, իսկ անշարժ գույքի շարունակական թանկացումը ստեղծում էր տնտեսական բարեկեցության պատրանք։ Երբ բնակարանների գները սկսեցին նվազել, բացահայտվեց տարիներով կուտակված պարտքերի և ֆինանսական ռիսկերի իրական ծավալը։ Հետևանքները դուրս եկան ամերիկյան շուկայի սահմաններից՝ առաջացնելով համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամ։ Բնակարանների գների անկումը բացահայտեց տարիներ շարունակ կուտակված ֆինանսական ռիսկերը և խարխլեց ամբողջ բանկային համակարգի կայունությունը։ Հայաստանի ֆինանսական համակարգն ունի կարգավորման և վերահսկողության այլ մեխանիզմներ, իսկ բանկերի կապիտալի պաշարները լրացուցիչ պաշտպանություն են ապահովում հնարավոր ցնցումներից։ Այդուհանդերձ, 2008 թվականի ճգնաժամի գլխավոր դասը Հայաստանի համար ևս արդիական է. անշարժ գույքի շարունակական թանկացումը կարող է քողարկել վարկավորման անհամաչափ աճն ու պարտքային բեռի մեծացումը։ Շուկայի իրական կայունությունը երևում է գների նվազման և տնտեսական ակտիվության թուլացման պայմաններում։ Հայաստանի դեպքում խնդիրը խորանում է տնտեսության կառուցվածքային առանձնահատկություններով։ Փոքր ներքին շուկա, սահմանափակ արդյունաբերական ներուժ, ներմուծումից զգալի կախվածություն և արտաքին ֆինանսական հոսքերի նկատմամբ բարձր զգայունություն։ Արտաքին պահանջարկի նվազումը, դրամի փոխարժեքի տատանումները կամ տարածաշրջանային նոր ցնցումը կարող են արագ ազդել քաղաքացիների վճարունակության վրա։ Պարտքային ծանրաբեռնվածությունը նման պայմաններում տնտեսական խոցելիության լրացուցիչ աղբյուր է։ Այստեղ անհրաժեշտ է բարձրացնել տնտեսական քաղաքականության առավել սկզբունքային հարցը՝ Հայաստանի վարկային ընդլայնումը որքանո՞վ է նպաստում արտադրողականության բարձրացմանը, արտահանման ավելացմանը, տեխնոլոգիական կարողությունների զարգացմանը և բարձր վարձատրվող աշխատատեղերի ստեղծմանը։ Այս հարցի պատասխանը վճռորոշ է երկրի տնտեսական ապագայի համար։ Վարկերով բնակարան գնելը, առևտուրն ու սպառումը խթանելը կարող են տնտեսական աճ ապահովել, սակայն երկարաժամկետ բարեկեցությունը պահանջում է արտադրական կարողությունների ընդլայնում։ Երկիրը պետք է ավելի շատ արտադրի, արտահանի և ստեղծի բարձր ավելացված արժեք։ Հակառակ դեպքում տնտեսական աճի զգալի մասը կշարունակի կախված մնալ սպառման, շինարարության և արտաքին միջոցների շարժից։ Խնդիրն ունի նաև աշխարհաքաղաքական նշանակություն։ Եվրոպական միության և Միացյալ Նահանգների հետ տնտեսական կապերի խորացումը, տարածաշրջանային հաղորդակցությունների հաստատումն ու նոր ներդրումների ներգրավումը Հայաստանի համար զարգացման կարևոր հնարավորություններ են ստեղծում։ Դրանց լիարժեք օգտագործումը պահանջում է մրցունակ արտադրություն, ժամանակակից ենթակառուցվածքներ և երկարաժամկետ ֆինանսավորում։ Այս պայմաններում բանկային կապիտալի ուղղորդումը դեպի արտադրություն, տեխնոլոգիաներ և արտահանում դառնում է Հայաստանի տնտեսական անկախության ամրապնդման կարևոր պայման։ Կենտրոնական բանկի որոշումը ժամանակին ձեռնարկված կանխարգելիչ քայլ է։ Կապիտալի լրացուցիչ պաշարները կամրապնդեն բանկերի դիմադրողականությունը հնարավոր ֆինանսական ցնցումների նկատմամբ։ Սակայն ԿԲ-ի հնարավորությունները սահմանափակվում են ֆինանսական կայունության ապահովմամբ։ Վարկավորման աճը դեպի արտադրություն, տեխնոլոգիաներ և արտահանում ուղղորդելու, տնտեսության կառուցվածքային խոցելիությունները նվազեցնելու և կայուն աճի հիմքեր ստեղծելու հիմնական պատասխանատվությունը կրում է կառավարությունը։ Հայաստանին անհրաժեշտ է տնտեսական քաղաքականության հստակ վերանայում՝ արդյունաբերության, արտահանման, տեխնոլոգիաների և փոքր ու միջին ձեռնարկատիրության ֆինանսավորման երկարաժամկետ առաջնահերթություններով։ Միաժամանակ անհրաժեշտ է գնահատել բնակարանային շուկայի գների աճի իրական հիմքերը, ընտանիքների պարտքային բեռը և շինարարության ոլորտում կապիտալի կենտրոնացման հետևանքները։ Ֆինանսական ճգնաժամերի վտանգը հաճախ կուտակվում է տնտեսական վերելքի տարիներին։ Վարկավորումն ընդլայնվում է, անշարժ գույքը թանկանում է, բանկերի շահույթն աճում է, իսկ իշխանությունները դրական ցուցանիշները ներկայացնում են որպես տնտեսական քաղաքականության հաջողություն։ Համատարած լավատեսության պայմաններում կուտակվող ռիսկերը մնում են ստվերում, իսկ հնարավոր վտանգների մասին նախազգուշացումները՝ անտեսվում։ Կենտրոնական բանկը հնչեցրել է իր նախազգուշացումը։ Այժմ հերթը տնտեսական քաղաքականություն մշակողներինն է։ Հայաստանի առաջիկա տարիների գլխավոր խնդիրը ֆինանսական աճի հետևում իրական տնտեսական կարողությունների ամրապնդումն է։ Պարտքով ձեռք բերված բարեկեցությունը կայուն հիմք չունի։ Երկրի տնտեսական անվտանգությունը որոշվելու է նրա արտադրողականությամբ, մրցունակությամբ և սեփական եկամուտներ ստեղծելու կարողությամբ։
