Հոկտեմբերի 28-ին Ազգային ժողովում փոխվարչապետ Մհեր Գրիգորյանի ներկայացրած պարզաբանումները նոր հարցեր առաջացրին TRIPP նախագծի իրականացման պայմանների շուրջ։ Նրա պատասխաններից պարզ դարձավ, որ երկաթուղու երթուղին արդեն որոշված է, մինչդեռ ավտոճանապարհի և էներգետիկ ենթակառուցվածքների տեղակայման, ինչպես նաև դրանց համար անհրաժեշտ հողատարածքների վերաբերյալ մի շարք էական հարցեր դեռ վերջնական լուծում չեն ստացել։ Երկաթուղու համար ընտրվել է խորհրդային տարիներին գործող 42 կիլոմետրանոց հատվածը, սակայն ավտոճանապարհի վերջնական երթուղին դեռ հաստատված չէ, իսկ էլեկտրահաղորդման գծերի տեղակայման տեխնիկական հաշվարկները շարունակվում են։ Այսինքն՝ նախագծի կարևոր բաղադրիչների ծավալները, տեղակայման պայմաններն ու հնարավոր ծախսերը դեռ ամբողջությամբ հստակեցված չեն։ Այդուհանդերձ, Ազգային ժողովը 63 կողմ և 32 դեմ ձայներով արդեն վավերացրել է հայ-ամերիկյան շրջանակային համաձայնագիրը՝ հետագա նախագծման և ֆինանսական հաշվարկների համար հիմք ստեղծելով։ Փոխվարչապետի պարզաբանումներն ու համաձայնագրի հրապարակված դրույթները մի շարք էական հարցեր են առաջացնում հողերի օգտագործման, կոնցեսիոն իրավունքների, պետական ֆինանսական պարտավորությունների և նախագծի նկատմամբ Հայաստանի վերահսկողության վերաբերյալ։ Դրանց պատասխանները կարևոր են առաջիկա տասնամյակների համար ստանձնվող պարտավորությունների իրական ծավալն ու հետևանքները գնահատելու համար։ Առանձնակի ուշադրության է արժանի երկաթուղու կառուցման համար նախատեսված հողերի իրավական կարգավիճակը։ Փոխվարչապետի հավաստմամբ՝ Արաքսի հովտով անցնող 42 կիլոմետրանոց հատվածում մասնավոր սեփականության հողեր չկան։ Սակայն այդ հայտարարությունը դեռ չի տալիս ամբողջական պատկերացում նախագծի տարածքային ընդգրկման մասին։ Անհրաժեշտ է հրապարակել երկաթուղու երթուղու կադաստրային քարտեզները, հողամասերի սեփականության և օգտագործման իրավունքների վերաբերյալ տվյալները, ինչպես նաև շինարարության ու հետագա շահագործման համար նախատեսվող տարածքների սահմանները։ Դրանք հնարավորություն կտան պարզելու, թե պետական ինչ գույք և ինչ ծավալի հողօգտագործման իրավունքներ են տրամադրվելու նախագծի իրականացման համար։ Խորհրդային երկաթուղու նախկին երթուղու օգտագործումը կարող է նվազեցնել նոր հողատարածքների ձեռքբերման ծախսերը, սակայն դեռ պարզ չէ, թե որքան տարածք կպահանջվի արդիական երկաթուղային ենթակառուցվածքի կառուցման և շահագործման համար։ Կամուրջները, տեխնիկական հանգույցները, սպասարկման ճանապարհներն ու անվտանգության գոտիները կարող են լրացուցիչ հողերի անհրաժեշտություն առաջացնել։ Դրանց սահմաններն ու իրավական կարգավիճակը պետք է հստակեցվեն նախագծային փաստաթղթերով։ Առանց այդ տվյալների հնարավոր չէ գնահատել պետության ստանձնելիք գույքային և ֆինանսական պարտավորությունների ամբողջ ծավալը։ Առանձին ուսումնասիրության կարիք ունեն նախագծով նախատեսված կոնցեսիոն իրավունքները։ Փոխվարչապետ Մհեր Գրիգորյանը պատգամավորներին հորդորեց հրաժարվել տարածքների մասին քննարկումներից՝ ընդգծելով համաձայնագրի կոնցեսիոն բնույթը։ Սակայն հոկտեմբերի 27-ին հրապարակված համաձայնագրի 6-րդ հոդվածը հստակ պարտավորություններ է սահմանում Հայաստանի համար։ Պետությունը պետք է ապահովի նախագծին անհրաժեշտ հողերի պետական սեփականության կարգավիճակը, կարգավորի երրորդ անձանց իրավունքների և առկա ծանրաբեռնվածությունների հետ կապված հարցերը՝ իր վրա վերցնելով այդ գործընթացների ֆինանսական ծախսերը։ Այս դրույթն առանձնահատուկ կարևորություն ունի, քանի որ առայժմ հրապարակված չեն համապատասխան հողերի ամբողջական ցանկը, դրանց իրավական կարգավիճակը և պետության հնարավոր ծախսերի հաշվարկը։ Համաձայնագրի նույն հոդվածով զարգացման ընկերությանը 49 տարի ժամկետով տրամադրվելու են հողօգտագործման, կառուցապատման և հարակից բացառիկ իրավունքներ, որոնք կարող են փոխանցվել նաև նախագծի առանձին բաղադրիչներն իրականացնող դուստր ընկերություններին։ Այս դրույթը կարևոր հարցեր է առաջացնում փոխանցվող իրավունքների սահմանների, դրանց հետագա տնօրինման պայմանների և պետական վերահսկողության վերաբերյալ։ Առանձնապես անհրաժեշտ է հստակեցնել, թե ինչ սահմանափակումներ են գործելու այդ իրավունքների փոխանցման դեպքում և ինչ իրավական երաշխիքներով են պաշտպանվելու Հայաստանի շահերը պայմանագրի գործողության ամբողջ ընթացքում։ Համաձայնագրով Հայաստանի տարածքային ինքնիշխանությունը պահպանվում է, սակայն 49 տարով տրամադրվող բացառիկ իրավունքներն ունեն տնտեսական և իրավական լուրջ նշանակություն։ Դրանք ենթադրում են որոշակի հողատարածքների երկարաժամկետ օգտագործում, կառուցապատում և շահագործում՝ պայմանագրով սահմանված լիազորություններով ու սահմանափակումներով։ Հետևաբար անհրաժեշտ է հրապարակել այդ տարածքների հստակ սահմանները, տրամադրվող իրավունքների ամբողջ ծավալը, դրանց փոխանցման պայմաններն ու տնտեսական գնահատականը։ Առանց այդ տեղեկությունների հնարավոր չէ պարզել, թե պետական ինչ գույք է ներգրավվում նախագծում, ինչպես է որոշվում դրա արժեքը և ինչ հնարավորություններ է պահպանում Հայաստանը այդ իրավունքների նկատմամբ վերահսկողություն իրականացնելու համար։ Առանձին հարցեր են առաջանում ավտոճանապարհի կառուցման և դրա ֆինանսավորման շուրջ։ Փոխվարչապետի ներկայացմամբ՝ Նախիջևանի հետ միացման հատվածի բարդ աշխարհագրական պայմանները դեռ թույլ չեն տալիս վերջնականացնել ճանապարհի երթուղին։ Ուսումնասիրվում են տարբեր տեխնիկական լուծումներ, այդ թվում՝ թունելների կառուցման հնարավորությունը։ Հստակեցման փուլում են նաև էլեկտրահաղորդման գծերի ուղղությունները։ Այս անորոշությունները անմիջական ազդեցություն ունեն նախագծի արժեքի վրա։ Ճանապարհի յուրաքանչյուր տարբերակ ենթադրում է շինարարական տարբեր ծախսեր, հողատարածքների օգտագործման պայմաններ և հետագա սպասարկման պարտավորություններ։ Հատկապես կարևոր է պարզել, թե որքան կարժենան հնարավոր թունելներն ու կամուրջները, ինչ լրացուցիչ հողեր կպահանջվեն և այդ ծախսերից որ մասն է ստանձնելու Հայաստանի պետությունը։ Ֆինանսների նախարար Վահե Հովհաննիսյանի հայտարարության համաձայն՝ նախագծի ազդեցությունը պետական բյուջեի վրա դեռ պետք է գնահատվի բյուջետային գործընթացում։ Հետևաբար հանրությունը դեռ չունի պետության ֆինանսական մասնակցության և հնարավոր երկարաժամկետ պարտավորությունների ամբողջական պատկերը։ Առավել հանգամանալից ուսումնասիրության կարիք ունեն զարգացման ընկերության կառավարման և պետական վերահսկողության պայմանները։ Համաձայնագրով ամերիկյան կողմին նախատեսվում է հատկացնել բաժնետոմսերի 74 տոկոսը, Հայաստանին՝ 26 տոկոսը։ Ընկերության կանոնադրությունն ու բաժնետերերի համաձայնագիրը դեռ համաձայնեցված չեն։ Հենց այդ փաստաթղթերով պետք է սահմանվեն կողմերի լիազորությունները, ֆինանսական որոշումների ընդունման կարգը, կոնցեսիաների տրամադրման պայմանները և ազգային անվտանգության հարցերում Հայաստանի համաձայնության մեխանիզմները։ Առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի համաձայնագրով նախատեսված օրենսդրական բացառությունների հարցը։ Հայաստանը պարտավորվել է ընկերության գործունեության համար սահմանել որոշ շեղումներ բաժնետիրական ընկերությունների, պետական գնումների և պետություն-մասնավոր գործընկերության օրենսդրությունից։ Դրանց շրջանակն ու կիրառման պայմանները դեռ պետք է հստակեցվեն։ Անհրաժեշտ է պարզել, թե ինչպես են ընտրվելու կապալառուները, ինչ ընթացակարգերով են ծախսվելու միջոցները, ով է ստուգելու պայմանագրերի արժեքը և ինչ լիազորություններ են ունենալու Հայաստանի վերահսկող մարմինները։ Այս հարցերի պատասխաններից է կախված, թե որքան արդյունավետ կկարողանա պետությունը վերահսկել երկարաժամկետ տնտեսական պարտավորություններով իրականացվող նախագիծը։ Առանձնակի կարևորություն ունեն ընկերության ֆինանսական գործունեության թափանցիկության և պետական վերահսկողության հարցերը։ Դեռ հստակ չէ, թե որ գնումներն են իրականացվելու մրցութային ընթացակարգերով, ինչպես է վերահսկվելու շինարարական պայմանագրերի արժեքը, ինչ աուդիտորական լիազորություններ է ունենալու Հայաստանը։ Պարզաբանման կարիք ունի նաև հայկական կողմի տրամադրած հողերի, գործող ենթակառուցվածքների և պետական ներդրումների գնահատման կարգը։ Կարևոր է իմանալ նաև, թե որ որոշումների ընդունման համար է պարտադիր լինելու Հայաստանի համաձայնությունը։ Այս հարցերի պատասխանները պետք է ամրագրվեն ընկերության կանոնադրությամբ, բաժնետերերի համաձայնագրով և կոնցեսիոն պայմանագրերով։ TRIPP-ը կարող է էապես փոխել Հայաստանի տնտեսական հնարավորություններն ու տարածաշրջանային դիրքը։ Նախագծի իրականացումը հնարավորություն կտա վերականգնելու տասնամյակներ շարունակ չգործող հաղորդակցությունները, ընդլայնելու միջազգային առևտրային կապերը և ամերիկյան կապիտալի երկարաժամկետ ներկայություն ապահովելու Հայաստանի հարավում։ Սակայն տնտեսական արդյունքը պայմանավորված է լինելու բեռնափոխադրումների ծավալներով, տարանցման սակագներով, ենթակառուցվածքների կառուցման արժեքով և դրանց շահագործումից ստացվող եկամուտների բաշխմամբ։ Այս ցուցանիշների հաշվարկը կարևոր է նախագծի շահութաբերությունն ու Հայաստանի տնտեսական օգուտները գնահատելու համար։ Հոկտեմբերի 28-ի խորհրդարանական քննարկումից պարզ դարձավ, որ նախագծի տեխնիկական, իրավական և ֆինանսական պայմանների զգալի մասը դեռ վերջնականացված չէ։ Միաժամանակ նախատեսվում է զարգացման ընկերությանը տրամադրել 49 տարվա բացառիկ իրավունքներ, որոնց կիրառման պայմանները երկարաժամկետ ազդեցություն են ունենալու պետական գույքի կառավարման և Հայաստանի տնտեսական շահերի վրա։ Կառավարությունը պետք է հրապարակի երկաթուղու կադաստրային քարտեզները, ավտոճանապարհի հնարավոր երթուղիների տեխնիկատնտեսական հիմնավորումները, հողերի ձեռքբերման և ենթակառուցվածքների կառուցման ծախսերի հաշվարկները, ինչպես նաև կոնցեսիոն իրավունքների տրամադրման և պետական վերահսկողության հիմնական պայմանները։ Անհրաժեշտ է նաև ներկայացնել պետական ներդրումների գնահատման մեթոդաբանությունն ու նախագծից ակնկալվող ֆինանսական արդյունքները։ TRIPP-ի ռազմավարական նշանակությունը մեծ է, իսկ դրա հաջողության համար վճռորոշ են լինելու համաձայնագրի իրականացման կոնկրետ պայմանները։ Երկաթուղու 42 կիլոմետրանոց երթուղին արդեն հայտնի է, սակայն նախագծի ամբողջական արժեքը, հողօգտագործման իրավունքների ծավալը և պետական ֆինանսական պարտավորությունները դեռ հրապարակային գնահատման կարիք ունեն։ Առաջիկա 49 տարիների համար ձևավորվող տնտեսական հարաբերությունները պահանջում են հստակ կանոններ, հաշվարկված պարտավորություններ և գործուն վերահսկողություն։ Հայաստանի համար կարևոր է ապահովել, որ այս մասշտաբի աշխարհաքաղաքական նախաձեռնությունը դառնա նաև երկարաժամկետ, չափելի տնտեսական արդյունք ապահովող ծրագիր։
