Նոր Սահմանադրության շուրջ քաղաքական պայքարը հասել է սկզբունքային հանգրվանի։ Հոկտեմբերի 30-ին Ռուբեն Ռուբինյանն ընդդիմությանն առաջարկեց խորհրդարանում ապահովել հանրաքվեի անցկացման համար անհրաժեշտ ձայները, այնուհետև գլխավորել «Ոչ»-ի քարոզարշավը։ Այս առաջարկը նոր Սահմանադրության շուրջ քաղաքական պայքարը տեղափոխում է սկզբունքային հարթություն՝ յուրաքանչյուր քաղաքական ուժի առաջ դնելով սեփական դիրքորոշումը ժողովրդի քվեով հաստատելու պատասխանատվությունը։ Այն բացում է ընդդիմության հայտարարությունների և գործնական քայլերի միջև հակասությունը։ Եթե նոր Սահմանադրությունը չունի հանրային աջակցություն, ինչպես պնդում է ընդդիմությունը, համաժողովրդական քվեարկությունը հնարավորություն կտա հաստատել այդ պնդումը։ Իշխանությունն էլ պարտավոր կլինի հանրության առաջ հիմնավորել սահմանադրական փոփոխությունների անհրաժեշտությունը և պատասխանատվություն ստանձնել իր նախաձեռնության համար։ Նոր Սահմանադրության շուրջ քաղաքական պայքարի առանցքում հայտնվում է ժողովրդին վերջնական որոշում կայացնելու հնարավորություն տալու հարցը։ Իշխանությունն ու ընդդիմությունը պետք է պատրաստ լինեն հանրային քննարկման, ներկայացնեն իրենց հիմնավորումները և ընդունեն քաղաքացիների ազատ կամարտահայտության արդյունքը։ Ռուբինյանի առաջարկի քաղաքական նշանակությունն այն է, որ ընդդիմությանը հնարավորություն է տրվում իր հայտարարությունների հիմնավորվածությունը ստուգել ժողովրդի անմիջական քվեարկությամբ։ Ընդդիմությունը հայտարարում է, որ նոր Սահմանադրությունը պարտադրվում է Ադրբեջանի կողմից, որ հասարակությունը մերժում է այդ նախաձեռնությունը, որ իշխանությունը չունի նման փոփոխություն իրականացնելու ժողովրդական լիազորություն։ Այդ պնդման հիմնավորվածությունը կարող է ստուգվել համաժողովրդական քվեարկությամբ՝ քաղաքացիներին հնարավորություն տալով անմիջականորեն արտահայտել իրենց դիրքորոշումը նոր Սահմանադրության վերաբերյալ։ Նոր Սահմանադրության մերժումը պահանջում է համոզիչ փաստարկներ և հանրային աջակցություն։ Հանրաքվեի անցկացումը խոչընդոտելով՝ ընդդիմությունը նաև քաղաքական հնարավորություն է տալիս իշխանությանը կասկածի տակ դնելու ժողովրդի վստահության վերաբերյալ իր իսկ պնդումները։ Միաժամանակ իշխանությունն էլ պարտավոր է ապահովել նոր Սահմանադրության ընդունման գործընթացի հանրային վստահությունը։ Սահմանադրությունը պետության և քաղաքացու հարաբերությունների հիմքն է, երկրի ինքնիշխանության և քաղաքական կարգի գլխավոր երաշխիքը։ Դրա փոփոխությունը պահանջում է հստակ հիմնավորումներ, հասարակական լայն քննարկում և ազատ կամարտահայտություն։ Առանձնապես կարևոր է բացառել արտաքին ճնշման ազդեցությունը սահմանադրական որոշումների վրա։ Քաղաքացին պետք է հասկանա առաջարկվող փոփոխությունների անհրաժեշտությունը, դրանց բովանդակությունն ու հնարավոր հետևանքները։ Հանրաքվեն կարող է ապահովել նոր Սահմանադրության իրավական ուժը, սակայն դրա քաղաքական հեղինակությունն ու կենսունակությունը կախված են հանրային վստահությունից և ընդունման գործընթացի նկատմամբ հասարակության վերաբերմունքից։ Նոր Սահմանադրության շուրջ ներքաղաքական տարաձայնություններն անմիջականորեն առնչվում են Հայաստանի արտաքին քաղաքական շահերին, Ադրբեջանի հետ խաղաղության գործընթացին և տարածաշրջանում երկրի անվտանգության ու ինքնիշխանության ամրապնդման հեռանկարներին։ Ադրբեջանը շարունակում է Հայաստանի Սահմանադրության փոփոխությունը ներկայացնել որպես խաղաղության պայմանագրի ստորագրման նախապայման՝ սահմանադրական գործընթացը դարձնելով երկկողմ հարաբերությունների կարգավորման առանցքային հարցերից մեկը։ Նոր Սահմանադրության ընդունմանը դեմ արտահայտվող ուժերը մտահոգություն են հայտնում, որ Բաքվի այս պահանջի կատարումը կարող է խրախուսել նոր նախապայմանների առաջադրումը և խաղաղության գործընթացը պահել շարունակական անորոշության մեջ։ Այդ մտահոգությունն ունի պատմական և քաղաքական հիմքեր։ Միջազգային հարաբերություններում բազմաթիվ են դեպքերը, երբ մեկ պահանջի կատարումը ճանապարհ է բացել նոր նախապայմանների համար։ Սակայն հնարավոր վտանգների մասին զգուշացնելը բավարար չէ։ Անհրաժեշտ է նաև հստակ ներկայացնել, թե ինչ քայլերով կարելի է կանխել նոր պահանջները, ապահովել ձեռք բերված պայմանավորվածությունների կատարումը և պաշտպանել Հայաստանի շահերը։ Ավելի քան երկու տասնամյակ Հայաստանի որոշումների հիմքում հաճախ ընկած է եղել հնարավոր վտանգներից խուսափելու ձգտումը, որի հետևանքով հետաձգվել են ճակատագրական որոշումները՝ առանց դրանց այլընտրանքների և երկարաժամկետ հետևանքների բավարար գնահատման։ Տարիներ շարունակ Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ տարածքային փոխզիջումները մերժվում էին նոր պատերազմի վտանգի հիմնավորմամբ։ Գերիշխում էր համոզմունքը, որ տարածքների նկատմամբ վերահսկողության պահպանումը կզսպի Ադրբեջանին և կապահովի խաղաղությունը։ Այդ հաշվարկը չարդարացավ։ 2020 թվականին պատերազմը տեղի ունեցավ՝ հանգեցնելով ծանր կորուստների։ Այս պատմության գլխավոր դասը հնարավոր փոխզիջումների անհրաժեշտությունն ու հետևանքները ժամանակին, սթափ և պետական շահերի հաշվարկով գնահատելու կարևորությունն է։ Ճակատագրական որոշումները պահանջում են ուժերի իրական հարաբերակցության սթափ գնահատում, հնարավոր հետևանքների հաշվարկ և երկարաժամկետ շահերի հստակ գիտակցում։ Ժամանակը միշտ չէ, որ աշխատում է հօգուտ որոշումը հետաձգողի։ Չօգտագործված հնարավորությունները կարող են անդառնալիորեն կորչել, իսկ ժամանակին հնարավոր փոխզիջումը հետագայում դառնալ անհասանելի՝ երկրի համար անհամեմատ ավելի ծանր հետևանքներով։ Այսօր ընդդիմությունը պարտավոր է պատասխանել նույնքան ծանր հարցի։ Սահմանադրական գործընթացը մերժելու դեպքում ի՞նչ ճանապարհ է առաջարկում խաղաղության պայմանագրի ստորագրման, միջազգային երաշխիքների ամրապնդման և Հայաստանի անվտանգության նոր համակարգի կառուցման համար։ Որքա՞ն կարող է շարունակվել ներկայիս անորոշությունը։ Ի՞նչ գին կունենա այդ ժամանակը Հայաստանի տնտեսության, ներդրումների և տարածաշրջանային հաղորդակցությունների համար։ Հայաստանը գտնվում է աշխարհաքաղաքական վերադասավորումների կենտրոնում։ Հարավային Կովկասում ձևավորվող տրանսպորտային և էներգետիկ կապերը, ամերիկյան ներգրավվածության ընդլայնումը, եվրոպական ուղղության հնարավորությունները երկրի համար բացում են տնտեսական և ռազմավարական նոր հեռանկարներ։ Դրանք իրագործելու համար անհրաժեշտ են կանխատեսելի հարաբերություններ և կայուն իրավական միջավայր։ Խաղաղության հետաձգումը ինքնաբերաբար չի ոչնչացնում այդ հնարավորությունները, սակայն մեծացնում է դրանց կորստի վտանգը։ Ռուբինյանի առաջարկը նաև քաղաքական հաշվարկ է։ Հանրաքվեի անցկացումը թույլ կտա իշխանությանը իր նախաձեռնության համար ստանալ անմիջական ժողովրդական մանդատ։ Հակառակ արդյունքը կարող է ծանր հետևանքներ ունենալ իշխող ուժի համար։ Հանրաքվեն քաղաքացիներին հնարավորություն է տալիս անմիջականորեն որոշելու երկրի սահմանադրական ապագան և ստանձնելու այդ ընտրության պատասխանատվությունը։ Հայաստանի նորագույն պատմությունը ցույց է տվել, թե որքան ծանր հետևանքներ կարող են ունենալ ժողովրդի անունից ընդունված ճակատագրական որոշումները։ Այդ պատճառով նոր Սահմանադրության շուրջ վերջնական խոսքը պետք է պատկանի քաղաքացիներին՝ ազատ, տեղեկացված և գիտակցված ընտրության միջոցով։ Ընդդիմությունն ունի նոր Սահմանադրության ընդունմանը դեմ արտահայտվելու և հանրաքվեում դրա մերժման համար պայքարելու լիակատար իրավունք։ Սակայն հանրաքվեի անցկացումը խոչընդոտելու դիրքորոշումը պահանջում է սահմանադրական, քաղաքական և իրավական համոզիչ հիմնավորումներ։ «Ալիևյան սահմանադրության» մասին հայտարարությունները պետք է ուղեկցվեն հստակ փաստարկներով՝ բացատրելով առաջարկվող փոփոխությունների հնարավոր հետևանքները Հայաստանի ինքնիշխանության, անվտանգության և խաղաղության գործընթացի համար։ Հանրային բանավեճի լրջությունը որոշվում է այդ հարցերին տրված պատասխանների որակով։ Իշխանությունն իր հերթին պարտավոր է հասարակությանը հստակ ներկայացնել խաղաղության գործընթացի իրական հեռանկարները։ Առանցքային է պարզել՝ Հայաստանի Սահմանադրության վերաբերյալ Բաքվի պահանջի կատարումն արդյոք կապահովի խաղաղության պայմանագրի ստորագրումը, և ինչ երաշխիքներ կան հետագա նախապայմանները բացառելու համար։ Այս հարցերի պատասխանները կարևոր են սահմանադրական փոփոխությունների անհրաժեշտությունը գնահատելու, Հայաստանի ինքնիշխան որոշումների իրավունքը պաշտպանելու և խաղաղության գործընթացի նկատմամբ հանրային վստահություն ձևավորելու համար։ Ռուբինյանի առաջարկը փոխում է ընդդիմության քաղաքական դիրքորոշման շուրջ բանավեճը՝ առաջ բերելով սկզբունքային հարց. որքանո՞վ է հանրաքվեի անցկացումը խոչընդոտելու ձգտումը համատեղելի ժողովրդի կամքին ապավինելու մասին ընդդիմության հայտարարությունների հետ։ Նոր Սահմանադրության շուրջ քաղաքական պայքարը պահանջում է պատասխանատվություն երկրի ապագայի հանդեպ։ Հայաստանի նորագույն պատմությունն արդեն ցույց է տվել որոշումների երկարատև հետաձգման ծանր հետևանքները։ Այսօր նույնպես ժամանակը քաղաքական հաշվարկի կարևոր գործոն է։ Խաղաղության ամրապնդումը, անվտանգության երաշխիքների ձևավորումը և զարգացման նոր հնարավորությունների իրացումը պահանջում են ժամանակին կայացված, հիմնավորված որոշումներ։ Յուրաքանչյուր հետաձգում պետք է ունենա հստակ նպատակ և հիմնավորում, որովհետև բաց թողնված հնարավորությունները միշտ չէ, որ հնարավոր է վերադարձնել։
